Hiện tượng tê cóng và các biểu hiện thường gặp khi nhiễm lạnh

Tê cóng là gì?

Tê cóng là một dạng chấn thương do nhiệt độ thấp xảy ra khi các mô của cơ thể bị đóng băng và thiếu máu nuôi dưỡng cục bộ. Trong y học, hiện tượng này được chia thành nhiều mức độ, từ mức độ nhẹ nhất chỉ gây kích ứng lớp biểu bì ngoài cùng đến các mức độ sâu gây tổn hại cấu trúc dưới da, mạch máu, dây thần kinh và mô cơ. Vùng cơ thể tiếp xúc với giá lạnh sẽ trải qua sự suy giảm nhiệt độ nghiêm trọng, dẫn đến hình thành các tinh thể băng giữa các tế bào. Hiện tượng này không chỉ phá hủy trực tiếp màng tế bào mà còn làm tắc nghẽn dòng chảy của các mao mạch li ti, tước đi oxy và dưỡng chất thiết yếu của mô. Tùy thuộc vào thời gian tiếp xúc và mức độ lạnh của môi trường, tổn thương có thể phục hồi hoàn toàn hoặc dẫn đến hoại tử không thể đảo ngược, đòi hỏi các can thiệp ngoại khoa phức tạp.

Các giai đoạn tiến triển và biểu hiện điển hình của tê cóng

Tê cóng thường tiến triển qua các mức độ với biểu hiện lâm sàng rõ rệt:

• Tê cóng nhẹ (frostnip): Lớp bề mặt da bị kích ứng, có cảm giác lạnh buốt, châm chích hoặc ngứa rát; da đỏ lên rồi chuyển sang tái nhợt. Mô sâu bên dưới vẫn mềm và hồi phục hoàn toàn sau khi làm ấm.
• Tê cóng bề mặt: Da bắt đầu đông cứng, mất dần độ đàn hồi; sau khi làm ấm có thể xuất hiện các bọng nước chứa dịch trong kèm cảm giác bỏng rát và phù nề.
• Tê cóng sâu: Tổn thương thâm nhập qua mô dưới da đến gân, cơ và xương. Vùng tổn thương mất hoàn toàn cảm giác, cứng chắc, da chuyển màu xám xanh hoặc tím sẫm, xuất hiện bọng nước chứa máu và dễ tiến triển thành mảng hoại tử đen.

Cơ chế sinh lý khiến các mô cơ thể bị đông kết do lạnh

Nguyên nhân trực tiếp gây ra tê cóng là do cơ thể tiếp xúc với nhiệt độ môi trường dưới điểm đóng băng hoặc do tiếp xúc trực tiếp với kim loại lạnh, chất làm lạnh công nghiệp mà không có đồ bảo hộ. Khi nhiệt độ xung quanh hạ thấp, cơ chế tự bảo vệ tự nhiên của cơ thể sẽ kích hoạt hiện tượng co thắt các mạch máu ngoại vi nhằm ưu tiên giữ ấm và duy trì lưu lượng máu cho các cơ quan nội tạng quan trọng ở trung tâm như tim, phổi và não bộ.

Hệ quả của sự co mạch này là lưu lượng tuần hoàn đến các chi và vùng ngoại vi bị sụt giảm nghiêm trọng. Khi nhiệt độ tại chỗ hạ xuống dưới 0 độ C, nước trong dịch gian bào và bên trong tế bào bắt đầu đông kết thành các tinh thể đá siêu nhỏ. Các tinh thể này chèn ép, phá vỡ cấu trúc màng tế bào, đồng thời hút nước từ bên trong tế bào ra ngoài gây ra tình trạng mất nước nội bào và hoại tử tế bào.

Bên cạnh yếu tố nhiệt độ thấp, gió mạnh cũng đẩy nhanh tốc độ mất nhiệt của cơ thể qua hiện tượng phong hàn. Quần áo ẩm ướt do mồ hôi hoặc nước mưa làm tăng khả năng dẫn nhiệt gấp nhiều lần so với không khí khô ráo, khiến nguy cơ tê cóng tăng vọt ngay cả khi nhiệt độ môi trường chưa chạm ngưỡng âm sâu. Những yếu tố này kết hợp lại tạo thành môi trường cực kỳ bất lợi cho sự sống của các mô ngoại vi.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ tổn thương mô do nhiệt độ thấp

Bất kỳ ai tiếp xúc với môi trường giá rét đều có thể gặp phải tình trạng tê cóng, nhưng một số nhóm người có nguy cơ cao hơn do đặc điểm sinh lý hoặc bệnh lý nền. Những người mắc các bệnh lý ảnh hưởng đến tuần hoàn ngoại vi như đái tháo đường, bệnh động mạch ngoại biên, hội chứng Raynaud hoặc suy giảm chức năng tim mạch thường dễ bị tổn thương mô hơn do khả năng tưới máu đến các chi vốn đã bị suy giảm.

Người cao tuổi và trẻ nhỏ là hai nhóm đối tượng rất nhạy cảm với nhiệt độ môi trường. Người cao tuổi thường có khả năng điều hòa thân nhiệt kém, lớp mỡ dưới da mỏng và tốc độ phản xạ với cảm giác lạnh bị suy giảm. Trẻ nhỏ lại có diện tích bề mặt cơ thể lớn so với khối lượng, dẫn đến tình trạng mất nhiệt diễn ra nhanh chóng hơn người trưởng thành. Ngoài ra, trẻ em thường chưa có nhận thức đầy đủ để tự bảo vệ mình trước thời tiết khắc nghiệt.

Thói quen sinh hoạt và việc sử dụng một số chất cũng làm gia tăng đáng kể nguy cơ bị tê cóng. Hút thuốc lá gây co thắt mạch máu mạn tính, làm cản trở dòng máu đến ngón tay và ngón chân. Việc sử dụng đồ uống chứa cồn hoặc thuốc an thần làm suy giảm nhận thức về sự lạnh giá, gây giãn mạch tạm thời khiến cơ thể mất nhiệt nhanh hơn và làm chậm trễ các phản ứng tìm nơi trú ẩn an toàn. Những người lao động ngoài trời, người leo núi hoặc tham gia thể thao mùa đông cũng đối mặt với nguy cơ thường trực.

Biện pháp phòng ngừa tê cóng hiệu quả trong thời tiết giá lạnh

Để chủ động phòng tránh tê cóng trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt, cần áp dụng các biện pháp sau:

• Mặc trang phục nhiều lớp: Lớp trong thấm hút mồ hôi để giữ da luôn khô ráo, lớp giữa cách nhiệt bằng len hoặc nỉ, lớp ngoài cùng chống gió và chống thấm nước. Tránh mặc đồ quá chật gây cản trở tuần hoàn máu.
• Bảo vệ kỹ các chi: Đeo găng tay dạng bao để các ngón giữ ấm cho nhau, đi tất khô, mang giày có đế cách nhiệt tốt, đội mũ trùm kín tai và đeo khẩu trang giữ ấm vùng mặt.
• Bổ sung năng lượng và nhận biết sớm: Uống nước ấm, duy trì bữa ăn đủ năng lượng và chủ động tìm nơi trú ẩn kín gió ngay khi cơ thể xuất hiện cảm giác tê buốt hoặc mất cảm giác ở đầu ngón tay, ngón chân.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức chăm sóc sức khỏe thường thức và không thể thay thế cho các chẩn đoán hay phác đồ điều trị y khoa chuyên sâu. Khi nghi ngờ bị tê cóng ở mức độ trung bình đến nặng, tuyệt đối không được tự ý hơ lửa, dùng máy sấy tóc hoặc chườm túi nóng trực tiếp lên vùng da tổn thương vì có thể gây bỏng sâu do da đang mất cảm giác. Không xoa bóp hoặc chà xát mạnh vào vùng da đông cứng. Nếu người bệnh có biểu hiện hạ thân nhiệt toàn thân, co giật, lú lẫn hoặc da đổi màu thâm tím kéo dài, cần nhanh chóng đưa đến cơ sở y tế gần nhất để được nhân viên y tế thăm khám và xử trí an toàn.

Tóm tắt

Tê cóng là phản ứng tổn thương mô do tiếp xúc với nhiệt độ thấp kéo dài mà bất kỳ ai cũng có thể gặp phải. Việc nhận biết sớm cảm giác tê buốt, mất cảm giác và đổi màu da đóng vai trò quyết định trong việc bảo tồn mô sống. Khi nghi ngờ bị tổn thương do lạnh, việc giữ bình tĩnh, làm ấm đúng cách và tìm kiếm trợ giúp y tế kịp thời sẽ giúp hạn chế tối đa các biến chứng nghiêm trọng.