Cha mẹ nên biết về hiện tượng mộng du ở trẻ em

Mộng du ở trẻ em là gì?

Mộng du ở trẻ em, tên khoa học là somnambulism, là một dạng rối loạn hành vi xảy ra trong lúc ngủ, thuộc nhóm rối loạn giấc ngủ sâu không chuyển động mắt nhanh (NREM). Trong cơn mộng du, các vùng não điều khiển vận động thức giấc trong khi các trung tâm kiểm soát ý thức và trí nhớ vẫn chìm sâu trong giấc ngủ.

Hiện tượng này khiến trẻ có thể thực hiện một chuỗi hành vi phức tạp từ đơn giản như ngồi dậy, đi lại đến rời khỏi phòng ngủ mà hoàn toàn không có nhận thức tỉnh táo. Mộng du thường xuất hiện trong vài giờ đầu của giấc ngủ, kéo dài từ vài phút đến nửa giờ. Tình trạng này rất hay gặp ở lứa tuổi nhi đồng, phần lớn sẽ tự suy giảm dần và biến mất khi trẻ bước vào giai đoạn dậy thì mà không để lại di chứng thần kinh nào.

Bản chất và biểu hiện của mộng du ở trẻ em

Mộng du thuộc nhóm parasomnia, xảy ra trong giai đoạn giấc ngủ sâu sóng chậm (NREM), thường xuất hiện trong khoảng 1 đến 3 giờ đầu sau khi trẻ chìm vào giấc ngủ. Ở thời điểm này, não bộ của trẻ chưa hoàn toàn thức tỉnh nhưng hệ vận động đã được kích hoạt.

Trẻ có thể mở mắt, ngồi dậy trên giường, đi lại quanh phòng, mở tủ hoặc thậm chí thực hiện các thao tác quen thuộc như thay quần áo. Tuy nhiên, ánh mắt của trẻ thường đờ đẫn, vô cảm, phản ứng rất chậm với lời gọi và hoàn toàn không nhớ gì về hành vi của mình vào sáng hôm sau. Hiện tượng này thường gặp nhất ở độ tuổi từ 4 đến 8 tuổi và có xu hướng giảm dần khi hệ thần kinh trung ương trưởng thành.

Những yếu tố kích hoạt cơn mộng du ở trẻ

Nguyên nhân cốt lõi của mộng du liên quan đến sự chưa hoàn thiện của hệ thống dẫn truyền thần kinh kiểm soát chu kỳ thức ngủ. Bên cạnh đó, yếu tố di truyền đóng vai trò đáng kể; trẻ có cha hoặc mẹ từng mộng du thời thơ ấu sẽ có tỷ lệ gặp phải cao hơn rõ rệt.

Nhiều yếu tố môi trường và thể chất có thể kích hoạt hoặc làm gia tăng tần suất cơn mộng du. Tình trạng thiếu ngủ triền miên, thay đổi giờ giấc sinh hoạt, sốt cao, căng thẳng tâm lý học đường hoặc không gian ngủ quá ồn ào đều khiến giấc ngủ sâu bị gián đoạn. Ngoài ra, một số bệnh lý nền như hội chứng ngưng thở khi ngủ do phì đại amidan, viêm VA hoặc chứng trào ngược dạ dày thực quản cũng có thể kích thích các đợt bộc phát.

Thiết lập môi trường an toàn tại nhà cho trẻ mộng du

Nguy cơ lớn nhất của mộng du không nằm ở bản thân rối loạn giấc ngủ mà đến từ các chấn thương thể chất trong lúc trẻ di chuyển vô thức. Trẻ có thể vấp ngã cầu thang, va vào đồ vật sắc nhọn, trèo qua cửa sổ hoặc mở cửa đi ra ngoài đường.

Để bảo vệ trẻ, gia đình cần khóa chặt các cửa chính, cửa sổ và lắp then cài trên cao ngoài tầm với của trẻ. Nếu phòng ngủ ở tầng trên, cần lắp cổng chắn an toàn ở khu vực cầu thang. Đồng thời, phòng ngủ và lối đi phải được dọn dẹp sạch sẽ đồ chơi, dây điện, vật nhọn; không cho trẻ ngủ ở giường tầng trên cao và có thể lắp chuông báo động ở cửa phòng để người lớn kịp thời phát hiện.

Cách xử trí đúng khi phát hiện trẻ đang mộng du

Khi bắt gặp trẻ đang mộng du, nguyên tắc quan trọng nhất là không lay giật mạnh, không hét to hay cố gắng đánh thức trẻ bằng mọi giá. Việc bị đánh thức đột ngột khỏi giấc ngủ sâu có thể khiến trẻ rơi vào trạng thái hoang mang tột độ, hoảng sợ hoặc kháng cự dẫn đến chấn thương.

Người chăm sóc nên tiếp cận một cách nhẹ nhàng, giữ giọng nói trầm ấm, vỗ về và dùng tay định hướng, dìu trẻ quay trở lại giường ngủ. Đa số trẻ sẽ nhanh chóng nằm xuống và tiếp tục giấc ngủ bình thường. Vào sáng hôm sau, cha mẹ không nên tra hỏi dồn dập hay trêu chọc trẻ về những hành vi đêm qua để tránh gây áp lực tâm lý không đáng có.

Biện pháp cải thiện giấc ngủ và phòng ngừa tái phát

Hầu hết các trường hợp mộng du ở trẻ em không cần điều trị bằng thuốc. Biện pháp can thiệp hiệu quả và an toàn nhất là tối ưu hóa vệ sinh giấc ngủ cho trẻ. Trẻ cần có giờ đi ngủ và thức dậy cố định mỗi ngày, kể cả vào dịp cuối tuần, bảo đảm thời lượng ngủ đầy đủ theo lứa tuổi.

Cha mẹ nên tạo thói quen thư giãn trước khi ngủ như đọc sách, nghe nhạc êm dịu, tắm nước ấm và ngừng sử dụng các thiết bị điện tử ít nhất 1 giờ trước giờ ngủ. Nếu các cơn mộng du diễn ra vào một khung giờ cố định mỗi đêm, phụ huynh có thể áp dụng kỹ thuật thức tỉnh theo lịch trình bằng cách chủ động đánh thức trẻ nhẹ nhàng khoảng 15 phút trước thời điểm cơn thường xảy ra rồi cho trẻ ngủ lại. Với các trường hợp nghi ngờ có bệnh lý kèm theo, việc thăm khám tại chuyên khoa nhi hoặc thần kinh là điều cần thiết.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất giáo dục y khoa phổ quát và không thay thế cho chẩn đoán của bác sĩ. Cha mẹ tuyệt đối không tự ý mua hoặc cho trẻ sử dụng các loại thuốc an thần, thuốc ngủ khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa nhi hoặc chuyên khoa thần kinh. Cần chủ động đưa trẻ đi khám nếu cơn mộng du xuất hiện kèm theo triệu chứng ngáy to, giật cơ, tiểu dầm bất thường hoặc trẻ có biểu hiện buồn ngủ quá mức vào ban ngày.

Tóm tắt

Mộng du ở trẻ em phần lớn là hiện tượng sinh lý lành tính gắn liền với quá trình hoàn thiện hệ thần kinh và sẽ tự thoái lui. Mấu chốt quan trọng nhất đối với cha mẹ là giữ tâm lý bình tĩnh, tạo dựng môi trường ngủ tuyệt đối an toàn và duy trì nhịp sinh hoạt điều độ để giúp trẻ phát triển khỏe mạnh.