Hiện tượng mộng du là gì và cách xử lý an toàn khi gặp người mộng du

Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.

Hiện tượng mộng du là một dạng rối loạn hành vi giấc ngủ tương đối phổ biến, thường gặp nhất ở lứa tuổi thanh thiếu niên và trẻ nhỏ nhưng cũng có thể kéo dài hoặc xuất hiện ở người trưởng thành. Tình trạng này xảy ra khi một phần não bộ vẫn đang trong giai đoạn ngủ sâu nhưng hệ vận động lại bị kích hoạt, khiến người bệnh có những hành động như đi lại hay làm việc vô thức mà không hề nhận biết.

Nhiều người thường cảm thấy hoang mang và lúng túng khi đối mặt với một người đang mộng du, thậm chí áp dụng các biện pháp xử lý sai lầm gây nguy hiểm cho bản thân và người bệnh. Hiểu rõ bản chất y khoa của mộng du cùng các bước xử trí đúng đắn sẽ giúp gia đình chủ động bảo vệ an toàn cho người thân và biết khi nào cần tìm kiếm sự can thiệp từ bác sĩ chuyên khoa thần kinh.

Hiện tượng mộng du là gì?

Mộng du, hay còn được gọi trong y khoa là chứng đi trong giấc ngủ (somnambulism), là một phân nhóm thuộc các rối loạn hành vi bất thường trong giấc ngủ (parasomnia). Hiện tượng này đặc trưng bởi việc thực hiện chuỗi các hành vi vận động phức tạp trong khi người bệnh vẫn đang ở trạng thái ngủ sâu, thường diễn ra trong giai đoạn giấc ngủ sóng chậm (NREM), cụ thể là giai đoạn N3 trong chu kỳ ngủ đầu tiên của đêm. Trong cơn mộng du, người bệnh không có sự tỉnh táo hoàn toàn về mặt ý thức, mặc dù mắt họ có thể mở to và họ có thể di chuyển, tránh một số chướng ngại vật quen thuộc. Bản chất của hiện tượng này là sự phân ly giữa trạng thái thức của hệ cơ xương khớp và trạng thái ngủ của vỏ não, dẫn đến việc người bệnh hoàn toàn không có ký ức về những hành vi đã diễn ra sau khi thức dậy.

Các dấu hiệu nhận biết cơn mộng du thường gặp

Biểu hiện thường gặp nhất là người bệnh đột ngột ngồi dậy trên giường, nhìn chằm chằm vào khoảng không với ánh mắt vô hồn, sau đó đứng dậy đi lại quanh phòng hoặc trong nhà. Một số người có thể thực hiện các hành động phức tạp hơn như mở cửa, lục lọi đồ đạc, thay quần áo hoặc thậm chí cố gắng mở khóa cửa để ra ngoài. Trong cơn mộng du, khả năng nhận thức môi trường xung quanh của người bệnh suy giảm nghiêm trọng, phản ứng chậm chạp và thường không đáp ứng mạch lạc khi được người khác hỏi chuyện. Sau khi cơn qua đi, họ có thể tự quay về giường hoặc ngủ thiếp đi ở một vị trí khác mà không hề nhớ sự việc vào sáng hôm sau.

Các yếu tố kích hoạt và nguyên nhân gây mộng du

Mộng du thường có tính chất gia đình và liên quan chặt chẽ đến sự phát triển chưa hoàn thiện của hệ thần kinh ở trẻ em. Ở người lớn, các cơn mộng du thường bị kích hoạt bởi tình trạng thiếu ngủ kéo dài, kiệt sức, rối loạn nhịp sinh học, căng thẳng tâm lý hoặc môi trường ngủ ồn ào, lạ lẫm. Bên cạnh đó, tình trạng sốt cao ở trẻ nhỏ, hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn, hội chứng chân không yên, bệnh trào ngược dạ dày thực quản hoặc việc sử dụng một số nhóm thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm cũng có thể làm gián đoạn giấc ngủ sâu và kích phát hành vi mộng du.

Cách xử lý an toàn khi gặp người đang mộng du

Khi bắt gặp một người đang mộng du, nguyên tắc quan trọng nhất là giữ bình tĩnh và không hoảng sợ. Bạn không nên la hét, tát nước hay lay giật mạnh để đánh thức họ, bởi hành động này có thể khiến người bệnh rơi vào trạng thái bối rối cực độ, sợ hãi hoặc phản ứng tự vệ mang tính bạo lực ngoài ý muốn. Thay vào đó, hãy nhẹ nhàng tiếp cận, nói chuyện bằng giọng trầm ấm, trấn an và hướng dẫn họ từ từ chuyển hướng, dìu họ quay trở lại giường ngủ. Trong trường hợp người bệnh có nguy cơ bước vào khu vực nguy hiểm như cầu thang hay ban công, bạn cần khéo léo dùng thân mình chắn lối đi và điều hướng một cách an toàn.

Biện pháp bảo đảm an toàn môi trường sống cho người mộng du

Biện pháp quan trọng nhất trong việc quản lý mộng du là thiết lập môi trường ngủ an toàn để ngăn ngừa tai nạn thương tích. Gia đình nên khóa chặt cửa ra vào và cửa sổ, lắp chốt cửa ngoài tầm với của trẻ nhỏ hoặc người bệnh, đồng thời lắp cổng chắn ở đầu và cuối cầu thang. Trong phòng ngủ và các lối đi lại, cần dọn dẹp sạch sẽ sàn nhà, cất gọn dây điện, đồ chơi, đồ vật sắc nhọn và đồ thủy tinh dễ vỡ. Nếu người bệnh thường xuyên mộng du, nên bố trí phòng ngủ ở tầng trệt và sử dụng giường thấp thay vì giường tầng để giảm thiểu tối đa nguy cơ té ngã.

Điều chỉnh lối sống và vệ sinh giấc ngủ để hạn chế mộng du

Xây dựng một lịch trình ngủ nghỉ khoa học đóng vai trò then chốt trong việc giảm thiểu các đợt mộng du. Người bệnh cần duy trì thói quen đi ngủ và thức dậy vào cùng một khung giờ mỗi ngày, bảo đảm ngủ đủ giấc từ bảy đến chín tiếng đối với người lớn và nhiều hơn đối với trẻ em. Phòng ngủ cần được giữ yên tĩnh, thoáng mát và đủ tối. Hạn chế sử dụng thiết bị điện tử, tránh uống cà phê, rượu bia hoặc ăn quá no sát giờ đi ngủ. Các liệu pháp thư giãn tâm lý như hít thở sâu, thiền định hoặc tắm nước ấm trước khi ngủ cũng giúp giải tỏa căng thẳng thần kinh hiệu quả.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán y khoa chuyên sâu. Mộng du đôi khi có thể bị nhầm lẫn với các cơn động kinh về đêm hoặc rối loạn hành vi giấc ngủ REM. Tuyệt đối không tự ý mua hoặc cho người bệnh sử dụng các loại thuốc ngủ, thuốc an thần khi chưa có chỉ định và hướng dẫn từ bác sĩ chuyên khoa thần kinh.

Tóm tắt

Mộng du phần lớn là hiện tượng lành tính và có thể cải thiện tốt khi tối ưu hóa thói quen ngủ cùng với việc bảo đảm an toàn môi trường sống. Việc nhận biết đúng và biết cách xử trí bình tĩnh, an toàn sẽ giúp bảo vệ người thân khỏi những chấn thương đáng tiếc. Khi các đợt mộng du xuất hiện dồn dập hoặc kéo dài sang tuổi trưởng thành, người bệnh nên chủ động đến cơ sở y tế để được thăm khám toàn diện.