Giời leo và zona có giống nhau không? Phân biệt đúng để xử trí

Giời leo và zona có giống nhau không là gì?

Giời leo và bệnh zona thần kinh là hai thực thể bệnh học da liễu hoàn toàn riêng biệt dù thường bị đánh đồng trong ngôn ngữ giao tiếp hằng ngày. Giời leo là cách gọi quen thuộc để chỉ hiện tượng bỏng da do tiếp xúc trực tiếp với dịch độc tiết ra từ côn trùng, điển hình là bọ ba kiến hoặc các loại bọ cánh cứng mang chất độc pederin. Tổn thương da chỉ mang tính chất cục bộ tại vị trí tiếp xúc và không liên quan đến hệ thần kinh của cơ thể. Trong khi đó, zona thần kinh là bệnh lý nội sinh do virus thủy đậu Varicella Zoster tái hoạt động sau nhiều năm ngủ yên trong các hạch rễ thần kinh, gây viêm dây thần kinh và bộc phát mụn nước theo từng phân đoạn da tương ứng. Sự khác biệt về căn nguyên này quyết định toàn bộ tiến trình tiến triển, mức độ nghiêm trọng cũng như phương thức kiểm soát bệnh.

Bản chất và nguyên nhân gây bệnh của giời leo và zona thần kinh

Trong dân gian, nhiều người thường gọi chung các tổn thương da có bọng nước, rát đỏ là giời leo. Tuy nhiên, theo y học hiện đại, giời leo thực chất là bệnh viêm da tiếp xúc kích ứng do độc tố tiết ra từ các loại côn trùng như bọ ba kiến hoặc bọ giời. Chất pederin chứa độc tính mạnh khi dính vào da sẽ giải phóng chất gây bỏng rát, làm biểu bì bị trợt loét, sưng đỏ thành vệt theo đường cọ xát của bàn tay hoặc quần áo. Tình trạng này không bắt nguồn từ bên trong cơ thể và không liên quan đến dây thần kinh.

Ngược lại, bệnh zona thần kinh là bệnh truyền nhiễm do sự tái hoạt động của virus Varicella Zoster, chủng virus từng gây bệnh thủy đậu ẩn náu sẵn trong các hạch rễ thần kinh cảm giác. Khi cơ thể mệt mỏi, suy giảm miễn dịch hoặc già yếu, virus nhân lên và di chuyển dọc theo dây thần kinh ra vùng da tương ứng, tạo thành các dải mụn nước đau nhức dữ dội. Do đó, hai bệnh này có bản chất sinh học hoàn toàn khác nhau.

Cách phân biệt triệu chứng lâm sàng và vị trí xuất hiện tổn thương

Dù cả hai tình trạng đều gây cảm giác bỏng rát và nổi mụn nước, người bệnh hoàn toàn có thể phân biệt dựa vào hình thái và vị trí phân bố của vết thương trên cơ thể. Viêm da do côn trùng giời leo thường xuất hiện đột ngột ở các vùng da hở như cổ, mặt, cánh tay hoặc vùng bẹn. Tổn thương ban đầu là vệt đỏ dài, phù nề nhẹ theo đường cọ xát, trên bề mặt nhanh chóng nổi các bọng nước hoặc bọng mủ nhỏ li ti, có thể phân bố rải rác ở nhiều vùng khác nhau và không theo bất kỳ quy luật giải phẫu nào.

Trái lại, bệnh zona thần kinh mang đặc điểm nhận diện rất điển hình là tổn thương chỉ khu trú ở một bên cơ thể, dọc theo đường đi của một dây thần kinh cảm giác như một bên mạn sườn, một bên lưng, ngực hoặc một bên mặt. Mụn nước mọc thành từng chùm dính sát nhau trên nền da đỏ gồ ghề. Trước khi mụn nước xuất hiện vài ngày, người bệnh thường có cảm giác đau nhức nhức nhối, châm chích sâu dưới da hoặc sốt nhẹ, mệt mỏi toàn thân, điều hiếm khi gặp ở viêm da do côn trùng.

Mức độ nguy hiểm và nguy cơ biến chứng của từng bệnh lý

Viêm da tiếp xúc do độc tố côn trùng thường lành tính, tổn thương chủ yếu ở lớp biểu bì ngoài cùng và sẽ khô mài, bong vảy sau khoảng 1 đến 2 tuần nếu được chăm sóc, sát khuẩn đúng cách mà không để lại di chứng thần kinh. Biến chứng thường gặp nhất của giời leo chỉ là nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn do gãi ngứa làm trợt loét bề mặt, để lại sẹo thâm tạm thời.

Ngược lại, bệnh zona thần kinh tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe nghiêm trọng hơn rất nhiều. Biến chứng phổ biến và dai dẳng nhất là hội chứng đau dây thần kinh sau zona, khiến người bệnh phải chịu đựng những cơn đau nhức buốt nhói kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm dù mụn nước đã liền sẹo. Đặc biệt, nếu virus zona tấn công vào nhánh dây thần kinh mắt, bệnh nhân có thể đối mặt với viêm giác mạc, loét giác mạc dẫn đến giảm thị lực hoặc mù lòa; nếu tổn thương ở vùng tai có thể gây liệt mặt ngoại biên hoặc suy giảm thính lực vĩnh viễn.

Nguyên tắc chăm sóc và hướng xử trí y khoa ban đầu

Khi nghi ngờ bị giời leo tiếp xúc với côn trùng, điều quan trọng đầu tiên là dùng nước sạch hoặc nước muối sinh lý rửa nhẹ nhàng vùng da để loại bỏ lượng độc tố còn sót lại, sau đó dùng các dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ như hồ nước hoặc dung dịch sát trùng ngoài da nhằm làm dịu mô tổn thương, tránh chà xát làm độc tố lan rộng. Người bệnh tuyệt đối không dùng tay miết mạnh vết thương hoặc bôi các loại thuốc mỡ kích ứng.

Đối với bệnh zona thần kinh, mục tiêu can thiệp hàng đầu là ức chế virus nhân lên càng sớm càng tốt. Người bệnh cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và chỉ định thuốc kháng virus đường uống trong vòng 72 giờ đầu kể từ khi xuất hiện mụn nước để rút ngắn thời gian phát ban và giảm nguy cơ đau thần kinh sau zona. Cùng với đó, bác sĩ có thể phối hợp thêm thuốc giảm đau, thuốc bôi làm dịu da và hướng dẫn chế độ nghỉ ngơi nâng cao sức đề kháng để cơ thể nhanh chóng hồi phục.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất cung cấp kiến thức giáo dục sức khỏe và tham khảo tổng quan, không thể thay thế cho chẩn đoán hoặc phác đồ điều trị chuyên khoa của bác sĩ. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc bôi chứa corticoid hay tự ngưng dùng thuốc khi chưa có chỉ định y tế. Không áp dụng các biện pháp đắp lá, khoán giời hay mẹo truyền miệng chưa được kiểm chứng lên vùng da tổn thương để tránh gây loét sâu và nhiễm trùng máu.

Tóm tắt

Bệnh zona thần kinh và tổn thương da do giời leo là hai bệnh lý hoàn toàn khác biệt về căn nguyên cũng như cách chăm sóc. Nhận biết đúng tình trạng ngay từ giai đoạn đầu giúp người bệnh lựa chọn hướng can thiệp chuẩn xác, ngăn ngừa vết loét nhiễm trùng và tránh được những di chứng thần kinh kéo dài. Khi vùng da tổn thương có dấu hiệu bất thường, việc thăm khám bác sĩ chuyên khoa da liễu luôn là lựa chọn an toàn nhất.