Giải đáp thắc mắc đi máy bay có say không và cách phòng ngừa

Đi máy bay có say không là gì?

Say máy bay là phản ứng sinh lý xuất hiện khi hệ thống tiền đình ở tai trong, thị giác và cảm thụ bản thể gửi về não bộ những tín hiệu không đồng nhất về vị trí và chuyển động của cơ thể. Trong khoang máy bay, đôi mắt thường ghi nhận không gian xung quanh đang đứng yên, nhưng cơ quan tiền đình lại liên tục cảm nhận được gia tốc, lực nâng, lực cản và các đợt rung lắc khi máy bay di chuyển qua các tầng không khí. Sự mâu thuẫn này khiến trung tâm kiểm soát thăng bằng ở hệ thần kinh trung ương bị xáo trộn, dẫn đến chuỗi triệu chứng khó chịu như hoa mắt, chóng mặt, nhức đầu, đầy hơi và buồn nôn. Mặc dù không gây nguy hiểm lâu dài cho sức khỏe, say máy bay gây ảnh hưởng lớn đến tinh thần và thể lực của hành khách trong và sau chuyến đi.

Thực tế về hiện tượng say máy bay và cơ chế hình thành

Đi máy bay hoàn toàn có thể gây say, y học gọi hiện tượng này là chứng say máy bay (airsickness), một dạng cụ thể của say tàu xe. Tình trạng này xảy ra khi cơ thể tiếp nhận các luồng tín hiệu trái ngược nhau giữa các cơ quan cảm nhận. Tai trong và hệ thống tiền đình cảm nhận được sự chuyển động, rung lắc hay gia tốc khi máy bay di chuyển, nhưng mắt nhìn vào khoang kín lại thấy các vật thể đứng yên.

Sự bất tương thích tín hiệu thần kinh này khiến não bộ kích hoạt các phản ứng phòng vệ tự nhiên. Người bị say máy bay thường trải qua cảm giác bồn chồn, chóng mặt, vã mồ hôi lạnh, tiết nhiều nước bọt và buồn nôn. Mức độ say tùy thuộc vào cơ địa nhạy cảm của từng cá nhân và điều kiện chuyến bay.

Các yếu tố môi trường và tâm lý làm tăng nguy cơ say máy bay

Không phải chuyến bay nào cũng gây say như nhau, nguy cơ này gia tăng rõ rệt khi máy bay bay qua khu vực nhiễu động thời tiết, vùng áp suất biến đổi hoặc lúc cất cánh và hạ cánh liên tục. Bên cạnh đó, việc thay đổi áp suất không khí đột ngột trong khoang máy bay cũng tác động trực tiếp lên xoang và màng nhĩ, làm tăng cảm giác choáng váng.

Mùi lạ trong khoang kín, nhiệt độ ngột ngạt cùng sự thiếu thông thoáng cũng là yếu tố kích thích khứu giác và phản xạ nôn. Về phía hành khách, tình trạng thiếu ngủ kéo dài, căng thẳng tâm lý, lo sợ độ cao hoặc tình trạng dạ dày quá no hay quá đói trước giờ bay đều khiến hệ thần kinh dễ rơi vào trạng thái quá tải và khởi phát triệu chứng say nhanh hơn.

Chuẩn bị trước chuyến bay để hạn chế tình trạng mệt mỏi

Lựa chọn vị trí ngồi hợp lý là bước quan trọng giúp giảm thiểu tối đa dao động. Ghế ở khu vực ngang cánh máy bay thường có độ cân bằng và ổn định tốt nhất, hạn chế rung lắc so với phần đuôi. Chọn ghế cạnh cửa sổ cũng tạo điều kiện cho mắt nhìn ra đường chân trời xa xôi, giúp não bộ đồng bộ thông tin chuyển động giữa mắt và tiền đình.

Trước chuyến bay khoảng hai đến ba giờ, hành khách nên ăn một bữa nhẹ thanh đạm, tránh thực phẩm nhiều dầu mỡ, đồ cay nóng hoặc nước uống có ga. Cần tuyệt đối hạn chế rượu bia và thức uống chứa caffeine vì chúng gây mất nước và làm tăng độ nhạy cảm của hệ tiêu hóa. Giữ tinh thần thoải mái, ngủ đủ giấc đêm trước ngày bay sẽ củng cố sức bền của hệ thần kinh trung ương.

Cách xử trí và kiểm soát triệu chứng trong suốt thời gian bay

Khi đã ổn định chỗ ngồi, bạn nên điều chỉnh cửa gió điều hòa phía trên đầu phả trực tiếp luồng khí mát vào mặt nhằm tạo cảm giác thông thoáng và dễ thở. Trong suốt chuyến bay, nên ngả lưng ghế ra sau, giữ đầu cố định vào gối tựa để giảm bớt các cử động đột ngột của cổ và tai trong.

Hạn chế nhìn vào điện thoại, máy tính bảng hoặc đọc sách báo khi máy bay đang bay qua vùng rung lắc, vì hoạt động này làm mắt tập trung vào vật thể đứng yên giả tạo. Thay vào đó, hãy nhắm mắt, nghe nhạc nhẹ hoặc trò chuyện phân tán sự chú ý. Uống từng ngụm nước mát nhỏ hoặc ngậm lát gừng tươi, kẹo bạc hà cũng là phương pháp tự nhiên hỗ trợ làm dịu nhu động dạ dày rất tốt.

Lưu ý an toàn

Các thông tin về phòng ngừa say máy bay mang tính chất chia sẻ thường thức và hỗ trợ cải thiện sinh hoạt. Người bệnh không nên tự ý mua hoặc phối hợp các loại thuốc kháng histamin, miếng dán chống say mà không có chỉ định từ bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn. Những người có bệnh lý tim mạch, tăng nhãn áp, phụ nữ mang thai hoặc trẻ nhỏ cần đặc biệt thận trọng khi dùng các sản phẩm can thiệp tiền đình vì có thể gặp tác dụng phụ không mong muốn.

Tóm tắt

Say máy bay là tình trạng hoàn toàn có thể kiểm soát và giảm nhẹ nếu có sự chuẩn bị chu đáo trước chuyến bay. Việc hiểu rõ cơ chế thăng bằng của cơ thể và chủ động áp dụng các thói quen thích nghi sẽ giúp chuyến đi trở nên thoải mái hơn. Nếu triệu chứng say máy bay thường xuyên gây mệt mỏi nặng, hành khách nên chủ động trao đổi với bác sĩ để được hướng dẫn phương án phòng ngừa an toàn, phù hợp với thể trạng.