Dị vật đường ăn: Nguyên nhân, triệu chứng và cách xử trí

Dị vật đường ăn là gì?

Dị vật đường ăn là tình trạng các vật thể không mong muốn hoặc khối thức ăn vướng lại trên đường di chuyển từ miệng xuống dạ dày, hay gặp nhất là tại các vị trí hẹp sinh lý của thực quản. Ống thực quản vốn có lòng hẹp và lớp niêm mạc mỏng manh, do đó khi các vật cứng, sắc nhọn hoặc có kích thước lớn mắc lại sẽ nhanh chóng gây chèn ép, phù nề và đau đớn.

Tai nạn này không chỉ gây khó chịu tức thì mà còn tiềm ẩn nguy cơ đâm xuyên qua thành thực quản vào các cơ quan lân cận nếu không được xử lý sớm. Vị trí mắc dị vật có thể phân bố từ vùng họng, hạ họng, miệng thực quản cho tới cơ thắt thực quản dưới. Việc đánh giá chính xác bản chất của dị vật, kích thước, thời gian mắc và tình trạng niêm mạc đóng vai trò then chốt giúp bác sĩ đưa ra phương án can thiệp thích hợp, bảo vệ an toàn cho đường tiêu hóa của người bệnh.

Những loại dị vật thường gặp và nguyên nhân mắc phải

Các dị vật thường gặp trong sinh hoạt bao gồm xương cá, xương gà, xương heo, hạt trái cây cứng, vỏ thuốc dạng vỉ sắc nhọn hoặc tăm xỉa răng. Ở trẻ em, các vật thể lạ như đồ chơi nhỏ, đồng xu, bi ve, cúc áo và đặc biệt là pin cúc áo là những dị vật có tần suất xuất hiện cao.

Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ thói quen ăn uống vội vàng, nói chuyện hoặc cười đùa trong lúc nhai nuốt, không chú ý thức ăn còn lẫn mảnh vụn xương. Ở người cao tuổi, việc suy giảm phản xạ nuốt, răng rụng hoặc sử dụng hàm giả làm giảm khả năng cảm nhận độ cứng của thức ăn cũng là yếu tố thuận lợi gây mắc dị vật. Trẻ nhỏ do tính tò mò, hay ngậm đồ vật vào miệng cũng rất dễ vô tình nuốt phải các vật cứng nguy hiểm.

Triệu chứng cảnh báo khi có dị vật trong đường ăn

Khi bị mắc dị vật ở đoạn họng hoặc thực quản, biểu hiện ban đầu thường là cảm giác nghẹn đột ngột, vướng cổ, đau nhói tăng lên mỗi khi nuốt nước bọt hoặc thức ăn. Người bệnh có thể xuất hiện phản xạ nôn ọe liên tục, tăng tiết nước bọt hoặc không thể tiếp tục ăn uống.

Trong trường hợp dị vật có kích thước lớn chèn ép vào khí quản, người bệnh có thể xuất hiện thêm biểu hiện khó thở, thở rít, khàn tiếng hoặc tím tái. Nếu dị vật để lâu ngày không được xử lý, tình trạng nhiễm trùng sẽ xuất hiện với các triệu chứng như sốt cao, đau tức ngực dữ dội, đau lan ra sau lưng hoặc cổ sưng nề. Đây là những dấu hiệu cảnh báo tổn thương đã tiến triển nặng, đòi hỏi can thiệp cấp cứu khẩn cấp.

Phương pháp chẩn đoán dị vật đường ăn tại bệnh viện

Tại cơ sở y tế, bác sĩ chuyên khoa sẽ khai thác kỹ bệnh sử, loại thức ăn hoặc đồ vật nghi ngờ nuốt phải, kết hợp thăm khám lâm sàng vùng cổ họng. Khám soi tai mũi họng bằng ống mềm giúp quan sát trực tiếp vùng hạ họng, thanh quản và amidan để tìm các dị vật nằm ở vị trí nông.

Đối với dị vật đã đi sâu xuống đoạn thực quản hoặc dạ dày, chụp X-quang cổ nghiêng và ngực thẳng là bước cận lâm sàng cơ bản giúp phát hiện các vật cản quang như kim loại, răng giả hoặc một số loại xương dày. Trong các trường hợp nghi ngờ dị vật không cản quang, dị vật nằm lâu ngày hoặc nghi ngờ biến chứng áp xe, thủng thực quản, chụp cắt lớp vi tính là phương tiện chẩn đoán hình ảnh giá trị cao giúp xác định chính xác vị trí và mức độ tổn thương mô xung quanh. Nội soi tiêu hóa trên vừa đóng vai trò xác chẩn vừa hỗ trợ can thiệp trực tiếp.

Quy trình xử trí y khoa và can thiệp gắp dị vật

Nguyên tắc quan trọng hàng đầu trong xử trí là tiếp cận nhẹ nhàng và loại bỏ dị vật an toàn, hạn chế tối đa rách xước niêm mạc ống tiêu hóa. Nội soi thực quản dạ dày can thiệp bằng ống mềm hoặc ống cứng là kỹ thuật tiêu chuẩn được ưu tiên áp dụng. Thông qua dụng cụ gắp chuyên dụng luồn qua kênh nội soi, bác sĩ có thể kẹp giữ và kéo dị vật ra ngoài một cách chuẩn xác.

Nếu dị vật có cạnh sắc nhọn hoặc kích thước cồng kềnh, bác sĩ có thể sử dụng mũ chụp bảo vệ đầu ống soi để tránh gây tổn thương thành thực quản khi kéo ra. Trong trường hợp hiếm gặp khi dị vật đã gây biến chứng nặng như thủng thực quản, áp xe trung thất hoặc mắc kẹt quá sâu không thể can thiệp qua nội soi, phẫu thuật mở sẽ được chỉ định để lấy dị vật và xử lý tổn thương giải phẫu. Sau can thiệp, người bệnh được theo dõi sát và hướng dẫn chế độ ăn lỏng, mềm để niêm mạc mau hồi phục.

Biện pháp chủ động phòng ngừa dị vật đường tiêu hóa

Chủ động phòng ngừa dị vật đường ăn đòi hỏi mỗi người cần xây dựng thói quen cẩn trọng trong sinh hoạt ăn uống hàng ngày. Cần tập trung khi ăn, nhai kỹ, nuốt chậm, tránh vừa ăn vừa nói chuyện, cười đùa hoặc xem điện thoại. Khi chế biến các món từ cá hoặc gia cầm, nên lọc sạch xương, đặc biệt là phần ăn dành cho trẻ em và người cao tuổi.

Người sử dụng hàm giả cần kiểm tra định kỳ để phát hiện tình trạng lỏng lẻo và tuyệt đối không đeo hàm giả khi đi ngủ. Thói quen ngậm tăm xỉa răng sau bữa ăn cũng cần được loại bỏ triệt để vì rất dễ vô tình nuốt phải khi ngủ quên hoặc hắt hơi. Đối với gia đình có trẻ nhỏ, cha mẹ cần dọn dẹp gọn gàng, để các vật dụng nhỏ như pin cúc áo, đồng xu, ốc vít và đồ chơi lắp ráp xa tầm tay của trẻ để phòng ngừa tai nạn đáng tiếc.

Lưu ý an toàn

Tuyệt đối không tự ý dùng ngón tay móc họng, nuốt khối cơm lớn, uống nhiều nước hoặc áp dụng các bài thuốc truyền miệng để đẩy dị vật xuống. Những hành động này có thể làm rách rộng thêm vết thương, đẩy dị vật cắm sâu vào mô mềm hoặc mạch máu lớn. Khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ, người bệnh cần giữ bình tĩnh, nhịn ăn uống và đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa nội soi tiêu hóa hoặc tai mũi họng để được thăm khám.

Tóm tắt

Dị vật đường ăn là tai nạn sinh hoạt thường gặp nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu tự xử lý sai cách. Người bệnh cần nhanh chóng đến bệnh viện hoặc cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và nội soi gắp bỏ kịp thời. Việc duy trì thói quen ăn uống cẩn trọng, nhai kỹ và chú ý an toàn cho trẻ nhỏ là chìa khóa giúp phòng ngừa tai nạn này hiệu quả.