Một số dị tật bàn chân thường gặp theo nhóm tuổi và cách cải thiện
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Bàn chân là nền tảng chịu toàn bộ trọng lượng cơ thể và đóng vai trò quyết định trong việc giữ thăng bằng cũng như tạo lực đẩy khi vận động. Tuy nhiên, các dị tật bàn chân thường gặp có thể khởi phát từ giai đoạn sơ sinh do yếu tố bẩm sinh hoặc âm thầm hình thành trong quá trình phát triển thể chất và lão hóa theo thời gian.
Mỗi nhóm tuổi từ trẻ nhỏ, thanh thiếu niên, người trưởng thành đến người cao tuổi đều có những dạng biến dạng bàn chân đặc trưng cùng mức độ ảnh hưởng khác nhau. Việc hiểu rõ biểu hiện của từng dị tật và áp dụng các biện pháp cải thiện chức năng phù hợp sẽ giúp bảo vệ trục cơ học của chân, hạn chế đau đớn và duy trì sự linh hoạt trong sinh hoạt hằng ngày.
Dị tật bàn chân thường gặp là gì?
Dị tật và biến dạng bàn chân bao gồm tập hợp các bất thường về cấu trúc giải phẫu của xương, khớp, dây chằng hoặc gân cơ vùng cổ chân và bàn chân. Những khiếm khuyết này có thể tồn tại dưới dạng bẩm sinh xuất hiện ngay sau khi sinh hoặc phát triển thứ phát do thói quen đi lại, chấn thương, mất cân bằng thần kinh cơ hay thoái hóa khớp theo tuổi tác. Khi cấu trúc bàn chân bị sai lệch trục giải phẫu, diện tích tiếp xúc và khả năng phân phối tải trọng của cơ thể lên mặt đất bị xáo trộn, dẫn đến những điểm chịu lực bất thường. Tình trạng này không chỉ gây đau mỏi tại chỗ mà còn tạo phản ứng dây chuyền ảnh hưởng xấu đến khớp cổ chân, khớp gối, khớp háng và cột sống thắt lưng nếu không được thăm khám và can thiệp kịp thời.
Dị tật bàn chân phổ biến ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ
Ở giai đoạn sơ sinh và những năm đầu đời, các bất thường bàn chân thường mang tính chất bẩm sinh hoặc liên quan đến tư thế thai nhi trong tử cung. Phổ biến nhất là tật bàn chân khoèo bẩm sinh, biểu hiện bằng tình trạng bàn chân bị gập lòng và xoay vặn vào trong một cách cứng nhắc. Tật bàn chân áp cũng thường gặp khi phần nửa trước bàn chân quay vào trục giữa nhưng khớp cổ chân vẫn linh hoạt. Ngoài ra, hầu hết trẻ nhỏ dưới hai đến ba tuổi đều có hiện tượng bàn chân bẹt sinh lý do lớp mỡ dưới da ở gan chân còn dày và hệ thống dây chằng nâng đỡ vòm chân chưa hoàn thiện. Việc phân biệt giữa biến dạng mềm do tư thế và biến dạng cấu trúc cứng là rất quan trọng để bác sĩ đưa ra phác đồ can thiệp phù hợp ngay từ những tuần đầu sau sinh.
Biến dạng bàn chân ở thanh thiếu niên và người trưởng thành
Khi bước vào giai đoạn tăng trưởng chiều cao nhanh và hoạt động thể lực tăng, các biến dạng bàn chân ở thanh thiếu niên và người trưởng thành thường bộc lộ rõ rệt hơn. Bàn chân bẹt co cứng do dính xương cổ chân hoặc suy yếu gân chày sau có thể gây mỏi chân, đau cổ chân và lệch trục khớp gối. Bên cạnh đó, tật vẹo ngón chân cái ra ngoài là tình trạng ngón chân cái bị đẩy lệch góc hướng về các ngón bên cạnh, tạo khối u gồ đau đớn ở khớp bàn ngón. Một dạng biến dạng khác là bàn chân vòm cao, đặc trưng bởi độ cong lòng bàn chân quá mức khiến diện tích tiếp xúc giảm sút, dồn áp lực lớn lên vùng gót và ức bàn chân, dễ dẫn đến chai chân đau đớn hoặc bong gân tái diễn khi di chuyển.
Các biến đổi cấu trúc bàn chân thường gặp ở người cao tuổi
Quá trình lão hóa tự nhiên cùng tiền sử mang vác nặng, chấn thương kéo dài hoặc các bệnh lý toàn thân mạn tính khiến hệ thống cơ, gân và dây chằng bàn chân ở người cao tuổi suy giảm độ đàn hồi. Tình trạng sụp vòm bàn chân thứ phát ở người già khiến bàn chân bè rộng và mất khả năng hấp thu lực va đập khi bước đi. Biến dạng ngón chân hình búa hoặc ngón chân vuốt quắp thường xuất hiện do mất cân bằng lực co kéo giữa các nhóm cơ gập và duỗi ngón, khiến các khớp ngón chân bị gồ lên cọ xát vào giày gây đau nhức. Hơn nữa, gai xương gót chân và viêm cân gan chân mạn tính cũng là những rối loạn cấu trúc thường đi kèm, gây cản trở lớn đến khả năng đi lại độc lập của người cao tuổi.
Phương pháp hỗ trợ cải thiện và phục hồi chức năng không dùng phẫu thuật
Đối với các bất thường bàn chân dạng mềm hoặc phát hiện ở giai đoạn sớm, can thiệp bảo tồn đóng vai trò chủ đạo. Ở trẻ sơ sinh bị bàn chân khoèo, phương pháp nắn chỉnh bàn chân kết hợp bó bột nối tiếp Ponseti là tiêu chuẩn vàng mang lại hiệu quả nắn chỉnh giải phẫu rất cao. Với trẻ lớn và người trưởng thành, việc sử dụng đế lót giày chỉnh hình được thiết kế cá nhân hóa giúp tái phân bố áp lực lòng bàn chân, nâng đỡ vòm chân và giảm tải cho các khớp liên quan. Các bài tập vật lý trị liệu tập trung vào việc kéo giãn gân gót Achilles, tăng cường sức mạnh gân cơ chày sau và cơ nội tại bàn chân đóng vai trò thiết yếu giúp cải thiện khả năng giữ thăng bằng và giảm đau mỏi khi đứng lâu.
Chỉ định can thiệp chuyên sâu và lưu ý trong phục hồi chức năng
Can thiệp phẫu thuật chỉnh hình chỉ được cân nhắc khi các biện pháp bảo tồn thất bại, biến dạng tiến triển nặng gây đau mạn tính hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến trục chịu lực của toàn bộ chi dưới. Tùy thuộc vào bản chất tổn thương, bác sĩ phẫu thuật có thể thực hiện thủ thuật kéo dài gân, chuyển gân để tái lập cân bằng lực, cắt xương sửa trục hoặc hàn khớp trong trường hợp thoái hóa nặng cứng khớp. Quá trình hậu phẫu đòi hỏi người bệnh phải tuân thủ nghiêm ngặt chương trình tập phục hồi chức năng, kiên trì tập vận động khớp và sử dụng nẹp nâng đỡ để vết thương ổn định và ngăn ngừa biến dạng tái phát trong tương lai.
Lưu ý an toàn
Người bệnh không nên tự ý mua các loại nẹp chỉnh hình, đai cố định hoặc đế lót giày bán sẵn trôi nổi trên thị trường mà chưa có đánh giá của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng. Việc sử dụng dụng cụ không đúng kích thước và sai lệch trục có thể khiến biến dạng tiến triển trầm trọng hơn và gây tổn thương da do tì đè. Khi xuất hiện triệu chứng đau kéo dài, tê bì hoặc hạn chế đi lại, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám cẩn thận.
Tóm tắt
Dị tật và biến dạng bàn chân ở mỗi lứa tuổi đều có đặc điểm giải phẫu và hướng can thiệp riêng biệt. Việc phát hiện sớm, tuân thủ hướng dẫn tập luyện và sử dụng dụng cụ hỗ trợ đúng cách theo chỉ định y khoa sẽ giúp bảo tồn tối đa chức năng vận động cũng như chất lượng cuộc sống lâu dài.
Nguồn tham khảo
- Springer Science and Business Media LLC: Digital Morphological Examination of Adolescent Triple Foot Deformities: Flatfoot, Hallux Valgus, and Accessory navicular
- Foot & Ankle International: Coronal Plane Alignment of the Medial Column in Isolated Hallux Valgus, Isolated Flatfoot, and Combined Hallux Valgus-Flatfoot
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Trẻ nhỏ có bàn chân phẳng lì có phải là dấu hiệu bệnh lý nguy hiểm không?
Trẻ dưới ba tuổi thường có lớp mỡ đệm dày và dây chằng còn lỏng lẻo nên bàn chân bẹt là hiện tượng sinh lý bình thường. Nếu sau bốn đến sáu tuổi vòm chân vẫn không phát triển hoặc trẻ đi lại đau đớn, phụ huynh nên đưa trẻ đi khám chuyên khoa.
Đế chỉnh hình bàn chân có thể nắn thẳng hoàn toàn dị tật không?
Đế lót giày y khoa giúp phân bố lại áp lực trọng lượng lên bàn chân và hỗ trợ trục cơ học của chi dưới. Dụng cụ này có tác dụng giảm đau và hỗ trợ vận động nhưng không thể đảo ngược hoàn toàn biến dạng xương cấu trúc đã định hình.
Mang giày cao gót thường xuyên có làm nặng thêm tật vẹo ngón chân cái không?
Đi giày cao gót hoặc mũi nhọn trong thời gian dài làm dồn toàn bộ trọng lượng lên khối xương bàn ngón chân, đẩy ngón cái lệch trục vào trong và đẩy nhanh tiến trình thoái hóa khớp, làm biến dạng ngón chân tiến triển nặng hơn.
Bàn chân khoèo bẩm sinh ở trẻ sơ sinh có cần phải mổ ngay lập tức không?
Phương pháp Ponseti kết hợp nắn chỉnh và bó bột định kỳ nhiều tuần mang lại tỷ lệ thành công cao cho tật bàn chân khoèo bẩm sinh ở trẻ sơ sinh, giúp hạn chế tối đa nguy cơ phải phẫu thuật can thiệp lớn sau này.
Người lớn tuổi bị biến dạng ngón chân nên chọn loại giày dép như thế nào?
Người cao tuổi nên ưu tiên giày có kích thước vừa vặn, đế đệm êm giảm chấn, mũi giày rộng rãi không ép ngón chân và có quai dán hoặc dây buộc chắc chắn nhằm giữ thăng bằng và giảm đau điểm tì đè.
