Dây thần thông có tác dụng gì và những lưu ý an toàn khi sử dụng

Dây thần thông là gì?

Dây thần thông có tên khoa học là Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson, thuộc họ Tiết dê (Menispermaceae). Trong dân gian, thảo dược này còn được biết đến với tên gọi dây cóc, dây ký ninh hoặc bảo cự hành. Đây là loài thực vật thân leo sống lâu năm, có khả năng phát triển mạnh với chiều dài thân có thể đạt tới sáu đến bảy mét.

Đặc điểm nổi bật nhất của cây nằm ở phần thân già với lớp vỏ xám xù xì, nổi nhiều u sần tương tự như da cóc. Lá cây mọc so le, có hình tim hoặc hình thuôn dài với cuống mảnh. Cây thường ra hoa thành từng chùm ở các kẽ lá đã rụng, quả hình trứng chuyển từ sắc vàng sang đỏ khi chín và chứa hạt dẹt màu đen. Tại Việt Nam, dây thần thông mọc hoang dại khá nhiều ở các vùng đồi núi nhiều ánh sáng tại Hòa Bình, Phú Thọ, Tuyên Quang và Vĩnh Phúc. Bộ phận dùng chủ yếu trong thực hành y học cổ truyền là phần thân dây.

Tác dụng của dây thần thông theo kinh nghiệm y học cổ truyền

Trong nền y học cổ truyền, dây thần thông được xếp vào nhóm dược liệu có vị rất đắng, tính mát, quy vào các kinh can và tỳ. Dược liệu này chủ yếu được ứng dụng để thanh nhiệt, giải độc, tiêu viêm, lợi tiểu và trợ giúp hệ tiêu hóa. Nhờ đặc tính giải nhiệt mạnh, vị thuốc thường xuyên góp mặt trong các bài thuốc dân gian hỗ trợ làm giảm triệu chứng cảm sốt, phát nhiệt kéo dài hoặc người nóng bứt rứt.

Bên cạnh đó, các thầy thuốc đông y còn phối hợp thảo dược này trong các phương thang điều trị chứng đau nhức xương khớp, tê mỏi chân tay và đau nhức cơ bắp do phong thấp ứ trệ. Vị đắng đặc trưng của cây còn có tác dụng kích thích nhẹ đường tiêu hóa, giúp cải thiện tình trạng ăn uống khó tiêu, đầy trướng bụng hoặc đờm ứ vùng hầu họng. Dù được sử dụng rộng rãi theo kinh nghiệm truyền thống, các tác dụng này chủ yếu mang tính hỗ trợ triệu chứng và cần được đánh giá trên cơ sở khoa học đối với từng trường hợp bệnh cụ thể.

Hoạt tính sinh học của dây thần thông qua góc nhìn y học hiện đại

Phân tích hóa thực vật hiện đại cho thấy thân dây thần thông chứa nhiều hợp chất tự nhiên quý giá như alcaloid palmatin, các diterpen đắng điển hình picroretin và tinosporan, cùng các flavonoid apigenin, luteolin và lignan. Những hoạt chất này đem lại nhiều tác động dược lý tiềm năng đã được ghi nhận qua các mô hình nghiên cứu thực nghiệm.

Trước hết, các dẫn xuất flavonoid và polyphenol thể hiện hoạt tính chống oxy hóa rõ rệt, hỗ trợ trung hòa các gốc tự do có hại và giảm căng thẳng oxy hóa tế bào. Thêm vào đó, khả năng điều hòa miễn dịch và ức chế các chất trung gian gây viêm giúp giải thích phần nào hiệu quả làm dịu phản ứng đau khớp trong thực nghiệm. Một hướng nghiên cứu đáng chú ý khác là dịch chiết từ loài cây này cho thấy tác động hỗ trợ hạ nồng độ glucose trong máu và khả năng ức chế ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum trong phòng thí nghiệm. Tuy vậy, các chuyên gia nhấn mạnh đây mới chỉ là kết quả tiền lâm sàng, không thể dùng để thay thế thuốc đặc trị.

Bộ phận dùng và cách chế biến dây thần thông phổ biến

Bộ phận có giá trị sử dụng cao nhất của cây dây thần thông là phần thân già. Quá trình thu hái có thể diễn ra quanh năm nhưng thời điểm thích hợp nhất là vào mùa khô khi hàm lượng hoạt chất đạt mức ổn định. Thân cây sau khi thu hái sẽ được cạo bỏ lớp bẩn bên ngoài, rửa sạch, cắt thành các đoạn ngắn từ hai đến ba centimet rồi thái lát mỏng. Dược liệu có thể được phơi khô hoàn toàn dưới bóng râm hoặc sấy nhiệt độ thấp để bảo quản lâu dài.

Vì thân cây có vị đắng nồng rất khó uống, trong dân gian người ta thường ngâm dược liệu thái mỏng qua nước vo gạo để làm dịu bớt vị gắt trước khi phơi khô. Trong thực hành điều chế, vị thuốc thường được dùng dưới dạng sắc nước uống với liều lượng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc, hãm uống như trà thảo mộc hoặc tán thành bột mịn rồi hoàn viên. Ở một số nơi, người ta còn cô đặc dược liệu thành dạng cao mềm để tiện phân chia lượng dùng hàng ngày, đảm bảo tính đồng đều khi dùng.

Lưu ý an toàn

Một số nghiên cứu lâm sàng và báo cáo y khoa ghi nhận nguy cơ làm tăng men gan AST và ALT, thậm chí gây viêm gan nhiễm độc khi dùng chế phẩm chứa dây thần thông. Do đó, người có tiền sử suy giảm chức năng gan tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược này. Thêm vào đó, dịch chiết cây có thể tương tác với thuốc điều trị đái tháo đường như Insulin hay Metformin gây tụt đường huyết cấp nguy hiểm. Người đang uống thuốc điều trị bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bú và trẻ nhỏ không được sử dụng khi chưa có tư vấn từ bác sĩ.

Tóm tắt

Dây thần thông là vị thuốc cổ truyền giàu hoạt tính sinh học, đem lại nhiều lợi ích tiềm năng đối với sức khỏe nếu được áp dụng đúng mục đích. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu mà không kiểm soát liều lượng hay nguồn gốc có thể gây hại nghiêm trọng cho lá gan. Để bảo đảm an toàn, người bệnh nên chủ động tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc dược sĩ trước khi quyết định sử dụng bất kỳ chế phẩm nào.