Đau thượng vị khi mang thai: Nguyên nhân thường gặp và cách xử trí

Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.

Đau thượng vị khi mang thai là triệu chứng thường gặp khiến nhiều thai phụ cảm thấy khó chịu, lo lắng và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng bữa ăn cũng như giấc ngủ hằng ngày. Vùng thượng vị nằm ở phía trên rốn và dưới mũi xương ức, là vị trí tiếp giáp giữa dạ dày, thực quản, gan và túi mật. Trong đa số trường hợp, cơn đau xuất phát từ sự biến đổi nội tiết tố thai kỳ và áp lực cơ học của tử cung chèn ép lên hệ tiêu hóa. Tuy nhiên, triệu chứng này đôi khi lại là tín hiệu cảnh báo sớm của các bệnh lý sản khoa nghiêm trọng, đặc biệt là hội chứng tiền sản giật. Việc hiểu rõ nguyên nhân và biết cách nhận diện các dấu hiệu nguy hiểm sẽ giúp người mẹ chủ động chăm sóc bản thân, bảo vệ sức khỏe cho cả mẹ và thai nhi một cách an toàn nhất.

Đau thượng vị khi mang thai là gì?

Đau thượng vị trong thai kỳ là cảm giác đau tức, cồn cào, nóng rát hoặc khó chịu xuất hiện tại vùng bụng trên, kéo dài từ bờ dưới xương sườn đến phía trên rốn. Tình trạng này có thể xảy ra ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ nhưng phổ biến nhất vào tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba. Khi mang thai, cơ thể người phụ nữ diễn ra hàng loạt biến đổi phức tạp về mặt sinh lý, từ việc nồng độ hormone thay đổi làm giảm trương lực cơ thắt thực quản cho đến sự phát triển vượt bậc của thai nhi làm tăng thể tích tử cung trong ổ bụng. Những yếu tố này tác động trực tiếp lên hoạt động co bóp và tiêu hóa của dạ dày ruột. Mặc dù phần lớn các trường hợp là khó chịu sinh lý lành tính, đau thượng vị vẫn đòi hỏi sự theo dõi thận trọng của nhân viên y tế để phát hiện sớm các bất thường nguy hiểm.

Những nguyên nhân phổ biến gây đau thượng vị ở phụ nữ mang thai

Trong quá trình mang thai, cơ thể người phụ nữ trải qua sự gia tăng mạnh mẽ của hormone progesterone và estrogen. Hormone progesterone làm giãn các cơ trơn trong cơ thể, bao gồm cả cơ thắt thực quản dưới, khiến axit dịch vị dễ dàng trào ngược lên thực quản và gây cảm giác nóng rát, đau cồn cào vùng thượng vị. Đồng thời, nhu động dạ dày ruột giảm làm quá trình tiêu hóa thức ăn diễn ra chậm hơn, dẫn đến ứ đọng thức ăn, sinh hơi, đầy bụng và khó tiêu. Bên cạnh đó, khi thai nhi lớn dần trong các tháng cuối, tử cung mở rộng sẽ đẩy dạ dày và ruột lên phía trên, làm tăng áp lực trong khoang bụng và thu hẹp không gian chứa của dạ dày. Thói quen ăn quá no, nằm ngay sau khi ăn hoặc dùng thực phẩm nhiều dầu mỡ cũng làm gia tăng đáng kể tần suất của triệu chứng này.

Phân biệt đau dạ dày sinh lý và dấu hiệu cảnh báo tiền sản giật

Một trong những nguy cơ nghiêm trọng nhất liên quan đến đau thượng vị trong nửa sau thai kỳ là tiền sản giật thể nặng hoặc hội chứng HELLP. Tiền sản giật là biến chứng đặc trưng bởi tình trạng tăng huyết áp và tổn thương các cơ quan, thường xuất hiện sau tuần thứ 20 của thai kỳ. Cơn đau thượng vị hoặc đau vùng hạ sườn phải trong tiền sản giật xảy ra do căng bao gan hoặc thiếu máu cục bộ tế bào gan, thường có tính chất đau dữ dội, liên tục, không giảm khi thay đổi tư thế hay dùng thuốc kháng axit thông thường. Ngược lại, đau thượng vị do viêm dạ dày hay trào ngược dạ dày thực quản thường xuất hiện sau bữa ăn, có cảm giác nóng rát lan dọc sau xương ức, giảm bớt khi ngồi thẳng hoặc uống nước ấm. Việc phân biệt rõ hai tình trạng này giúp phát hiện sớm các nguy cơ đe dọa tính mạng người mẹ.

Các biện pháp cải thiện đau thượng vị an toàn tại nhà

Để kiểm soát cảm giác đau thượng vị và khó tiêu, thai phụ nên áp dụng các điều chỉnh khoa học trong sinh hoạt hằng ngày. Thay vì ăn ba bữa lớn, mẹ bầu nên chia khẩu phần thành 5 đến 6 bữa nhỏ trong ngày để dạ dày không bị quá tải. Nên ưu tiên các món luộc, hấp, cháo súp thanh đạm và hạn chế thực phẩm nhiều dầu mỡ, đồ chiên xào, thức ăn quá chua cay hoặc nước ngọt có gas. Trong khi ăn, cần nhai kỹ, ăn chậm và không nên uống quá nhiều nước trong lúc dùng bữa. Sau khi ăn, thai phụ cần ngồi nghỉ ngơi hoặc đi bộ nhẹ nhàng ít nhất 30 đến 45 phút, tuyệt đối tránh nằm ngay. Khi ngủ, nâng cao đầu giường hoặc sử dụng gối chuyên dụng cho bà bầu từ 15 đến 20 cm để hạn chế hiện tượng dịch vị dạ dày trào ngược lên thực quản ban đêm. Mặc trang phục rộng rãi, thoải mái, tránh dùng thắt lưng chật cũng giúp giảm bớt áp lực cơ học lên ổ bụng.

Thời điểm thai phụ cần đến ngay cơ sở y tế thăm khám

Mặc dù nhiều trường hợp đau thượng vị mang tính chất lành tính, thai phụ cần đến cơ sở y tế có chuyên khoa phụ sản ngay lập tức nếu xuất hiện các dấu hiệu báo động. Những biểu hiện nguy hiểm bao gồm cơn đau vùng thượng vị hoặc hạ sườn phải xuất hiện đột ngột và dữ dội, không thuyên giảm theo thời gian. Nếu triệu chứng đau đi kèm đau đầu dai dẳng, nhìn mờ, hoa mắt, nhạy cảm với ánh sáng, khó thở, huyết áp đo tại nhà tăng cao hoặc xuất hiện tình trạng phù nề nhanh ở mặt và hai tay, thai phụ phải được cấp cứu ngay để loại trừ biến chứng tiền sản giật. Ngoài ra, các biểu hiện như sốt cao, nôn ói liên tục không ăn uống được, nôn ra chất màu đen hoặc nôn ra máu, đi ngoài phân đen cũng là những tình trạng cấp cứu nội khoa tiêu hóa cần được bác sĩ thăm khám và can thiệp kịp thời.

Lưu ý an toàn

Thai phụ không được tự ý mua các loại thuốc giảm đau, thuốc ức chế tiết axit dịch vị hay thuốc dạ dày dạng sữa khi chưa có sự tư vấn của bác sĩ chuyên khoa. Một số hoạt chất có thể qua hàng rào nhau thai gây ảnh hưởng bất lợi tới sự phát triển của thai nhi. Đồng thời, không nên áp dụng tùy tiện các bài thuốc truyền miệng hoặc thảo dược không rõ nguồn gốc. Khi có triệu chứng bất thường, người bệnh cần tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ sản phụ khoa.

Tóm tắt

Đau thượng vị là than phiền phổ biến trong thai kỳ, đa phần xuất phát từ thay đổi cơ học và nội tiết tố lành tính. Tuy nhiên, thai phụ tuyệt đối không được chủ quan trước triệu chứng đau dữ dội hoặc đi kèm các dấu hiệu toàn thân bất thường. Việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống khoa học và tuân thủ lịch khám thai định kỳ là chìa khóa bảo vệ an toàn cho cả mẹ và thai nhi.