Dấu hiệu và cách sơ cứu ban đầu khi bị đột quỵ
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Đột quỵ hay tai biến mạch máu não là một biến cố y khoa cấp tính nguy hiểm xảy ra khi dòng máu cung cấp cho một phần não bộ bị gián đoạn hoặc do mạch máu não bị vỡ. Tình trạng này khiến các tế bào thần kinh thiếu oxy và dưỡng chất nghiêm trọng dẫn tới tổn thương chỉ sau vài phút.
Việc nhận diện sớm các biểu hiện ban đầu và thực hiện những bước sơ cứu tại chỗ chính xác có ý nghĩa sống còn đối với người bệnh. Xử trí đúng cách giúp bảo toàn chức năng não, giảm thiểu nguy cơ tử vong và hạn chế tối đa các di chứng tàn phế về vận động hoặc nhận thức sau này.
Sơ cứu đột quỵ là gì?
Đột quỵ não bao gồm hai dạng chính là đột quỵ nhồi máu não và đột quỵ xuất huyết não. Nhồi máu não chiếm phần lớn các trường hợp, hình thành khi có cục máu đông hoặc mảng xơ vữa làm tắc nghẽn động mạch nuôi não. Xuất huyết não xảy ra khi một mạch máu bên trong não bị nứt vỡ, khiến máu tràn vào các mô xung quanh và tạo áp lực lên hộp sọ. Cả hai trường hợp đều gây hủy hoại tế bào thần kinh nếu không được can thiệp kịp thời. Thời gian cấp cứu trong đột quỵ được đo bằng từng phút, thường được các chuyên gia y tế gọi là thời gian vàng. Trong khoảng thời gian này, các biện pháp y khoa chuyên sâu như dùng thuốc tiêu sợi huyết hoặc can thiệp lấy huyết khối cơ học mới phát huy hiệu quả tối đa. Việc hiểu rõ bản chất tổn thương giúp người nhà bình tĩnh và phối hợp hành động nhanh chóng.
Cách nhận biết nhanh các dấu hiệu đột quỵ qua quy tắc FAST
Quy tắc FAST là công cụ phổ biến và trực quan nhất giúp cộng đồng phát hiện các dấu hiệu đột quỵ sớm. Chữ F đại diện cho khuôn mặt, thể hiện qua hiện tượng méo miệng, nhân trung lệch hoặc nụ cười bị lệch một bên khi người bệnh cử động. Chữ A đại diện cho tay và chân, biểu hiện qua tình trạng yếu liệt, tê bì một bên cơ thể, người bệnh không thể giơ đều hai tay lên cao hoặc đánh rơi đồ vật đang cầm. Chữ S đại diện cho giọng nói, biểu hiện bằng việc nói ngọng, phát âm khó khăn, giọng nói bị biến đổi hoặc không hiểu được lời người khác nói. Chữ T nhắc nhở về thời gian, nhấn mạnh việc cần ghi nhớ chính xác thời điểm khởi phát triệu chứng và lập tức liên hệ cấp cứu 115. Ngoài các dấu hiệu trên, người bệnh có thể đột ngột chóng mặt, mất thăng bằng, nhìn mờ hoặc đau đầu dữ dội không rõ nguyên nhân.
Các bước sơ cứu ban đầu đúng cách cho người bị đột quỵ
Khi phát hiện người có biểu hiện nghi ngờ đột quỵ, người xung quanh cần nhanh chóng gọi cấp cứu 115 hoặc liên hệ cơ sở y tế gần nhất có đơn vị đột quỵ. Trong lúc chờ nhân viên y tế, hãy đặt người bệnh nằm ở nơi thoáng khí, bằng phẳng, nới lỏng cổ áo và thắt lưng để hỗ trợ đường thở. Nếu người bệnh còn tỉnh, nên để họ nằm nghiêng an toàn một bên với tư thế đầu hơi nâng cao khoảng 30 độ để tránh tụt lưỡi hoặc hít sặc đờm dãi. Trường hợp người bệnh nôn ói, cần nghiêng đầu sang một bên và dùng khăn sạch lau đờm dãi trong miệng để khai thông đường thở. Luôn giữ bình tĩnh, theo dõi nhịp thở và trấn an người bệnh, đồng thời không để người bệnh tự đứng dậy hay di chuyển vì nguy cơ té ngã gây chấn thương sọ não thứ phát rất cao.
Những sai lầm tai hại cần tránh tuyệt đối khi sơ cứu đột quỵ
Nhiều thói quen dân gian sai lầm trong sơ cứu đột quỵ có thể cướp đi cơ hội sống sót của người bệnh. Tuyệt đối không dùng kim chích vào mười đầu ngón tay hay dái tai của người bệnh vì hành động này gây đau đớn, kích thích tăng huyết áp đột ngột và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng. Không cho người bệnh uống nước, sữa hoặc bất kỳ loại thuốc nào, bao gồm thuốc hạ huyết áp và các viên hoàn an cung ngưu hoàng. Thuốc hạ huyết áp có thể làm tụt huyết áp quá mức khiến vùng não thiếu máu bị tổn thương rộng hơn, trong khi việc cho nuốt có thể dẫn đến dị vật đường thở hoặc viêm phổi hít nguy hiểm. Không thực hiện cạo gió, xoa bóp dầu nóng hay bấm huyệt vì các thao tác này làm chậm trễ thời gian vàng đến bệnh viện tiếp nhận kỹ thuật tái thông mạch máu.
Tầm quan trọng của khung giờ vàng và việc vận chuyển an toàn
Khung giờ vàng trong cấp cứu đột quỵ nhồi máu não thường được xác định trong khoảng từ 3 đến 4,5 giờ đầu kể từ khi xuất hiện triệu chứng đầu tiên để dùng thuốc tiêu sợi huyết, và có thể kéo dài đến 6 hoặc 24 giờ đối với kỹ thuật lấy huyết khối bằng can thiệp nội mạch cho một số trường hợp chọn lọc. Càng đến bệnh viện sớm, lượng mô não được cứu sống càng nhiều và tỷ lệ phục hồi càng cao. Khi vận chuyển người bệnh, phương tiện tối ưu nhất là xe cứu thương chuyên dụng vì có sẵn oxy, thiết bị theo dõi sinh tồn và nhân viên y tế hỗ trợ liên tục. Nếu phải dùng phương tiện cá nhân, cần đảm bảo người bệnh được nằm cố định an toàn, đầu kê nghiêng nhẹ và di chuyển khẩn trương nhưng cẩn trọng, tránh xóc nảy mạnh.
Lưu ý an toàn
Các thông tin sơ cứu trên chỉ mang tính hỗ trợ ban đầu và hoàn toàn không thay thế được sự chẩn đoán hay điều trị y khoa chuyên sâu. Người thân tuyệt đối không tự chẩn đoán nguyên nhân đột quỵ do nhồi máu hay xuất huyết tại nhà vì chỉ có phim chụp cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ tại bệnh viện mới xác định được. Không tự ý cho dùng thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa thần kinh. Trong mọi tình huống, ưu tiên hàng đầu luôn là đưa người bệnh đến bệnh viện có năng lực điều trị đột quỵ càng sớm càng tốt.
Tóm tắt
Nhận biết sớm các triệu chứng cảnh báo và thực hiện sơ cứu đột quỵ chuẩn xác là chìa khóa bảo vệ sự sống và tương lai của người bệnh. Việc ghi nhớ thời điểm khởi phát, bình tĩnh xử trí đường thở và liên hệ cấp cứu khẩn cấp sẽ giúp tận dụng tối đa khung giờ vàng, mang lại cơ hội phục hồi vận động và trí tuệ tốt nhất.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Người bị đột quỵ có nên uống thuốc hạ huyết áp khẩn cấp tại nhà không?
Tuyệt đối không tự ý cho người bệnh uống thuốc hạ huyết áp. Huyết áp tăng nhẹ lúc này là phản ứng tự nhiên của cơ thể nhằm duy trì tưới máu não. Việc hạ huyết áp đột ngột tại nhà có thể làm thiếu máu não trầm trọng hơn và khiến tổn thương lan rộng.
Có nên cạo gió hoặc chích máu đầu ngón tay cho người bị tai biến không?
Không nên thực hiện. Những phương pháp dân gian này không có căn cứ y học, gây đau đớn làm huyết áp tăng vọt và làm mất đi thời gian vàng cấp cứu quý giá tại bệnh viện.
Người bị đột quỵ nên nằm ở tư thế nào trong khi chờ xe cấp cứu?
Nên để người bệnh nằm nghiêng an toàn một bên, đầu hơi nâng cao khoảng 30 độ. Tư thế này giúp giữ thông thoáng đường thở, hạn chế tụt lưỡi và ngăn ngừa chất nôn tràn vào phổi nếu người bệnh nôn ói.
Làm thế nào để phân biệt cơn thiếu máu não thoáng qua và đột quỵ thực sự?
Cơn thiếu máu não thoáng qua có các biểu hiện giống đột quỵ nhưng thường thoái lui trong vòng vài phút đến vài giờ. Dù triệu chứng đã biến mất, người bệnh vẫn cần đến bệnh viện ngay vì đây là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ đột quỵ nặng trong tương lai gần.
Gia đình cần cung cấp thông tin gì quan trọng nhất cho bác sĩ cấp cứu?
Thông tin quan trọng nhất là thời điểm chính xác xuất hiện triệu chứng đầu tiên hoặc thời điểm gần nhất thấy người bệnh còn bình thường. Ngoài ra, cần cung cấp bệnh sử, các loại thuốc đang sử dụng như thuốc chống đông và tiền sử dị ứng nếu có.
