Dấu hiệu bong gân mắt cá chân và các bước xử trí đúng cách
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Bong gân mắt cá chân là một trong những chấn thương cơ xương khớp thường gặp nhất trong đời sống hàng ngày cũng như hoạt động thể dục thể thao. Chỉ một khoảnh khắc sơ ý bước hụt chân, trượt ngã hoặc tiếp đất sai tư thế, khớp cổ chân có thể bị vặn xoắn quá giới hạn chịu đựng, dẫn đến tổn thương hệ thống dây chằng nâng đỡ.
Nhiều người thường có tâm lý chủ quan coi bong gân là chấn thương nhẹ có thể tự khỏi mà không cần can thiệp đúng cách. Tuy nhiên, việc nhận biết chính xác các dấu hiệu cảnh báo và phân biệt mức độ tổn thương là bước tiên quyết giúp giảm đau, phòng tránh các biến chứng như lỏng khớp hoặc thoái hóa khớp sớm.
Bong gân mắt cá chân là gì?
Bong gân mắt cá chân là tình trạng các dải mô liên kết sợi dày chắc gọi là dây chằng bao quanh khớp cổ chân bị kéo giãn quá mức hoặc bị rách do cử động vặn xoắn đột ngột. Tổn thương này rất hay gặp khi bàn chân vô tình bị lật vào trong hoặc ra ngoài trong lúc đi lại trên bề mặt mấp mô, chạy nhảy, chơi thể thao hoặc bước hụt bậc thang. Khi dây chằng bị tổn thương, người bệnh thường cảm thấy đau buốt tức thì tại vùng mắt cá, kèm theo tình trạng sưng phù và xuất hiện các vết bầm tím do mạch máu nhỏ dưới da bị đứt vỡ. Tùy thuộc vào lực tác động và mức độ căng dãn của dây chằng, bong gân có thể chỉ là tổn thương vi thể nhẹ nhưng cũng có thể là rách một phần hoặc đứt hoàn toàn hệ thống dây chằng nâng đỡ. Việc hiểu rõ bản chất tổn thương giúp người bệnh có thái độ chăm sóc đúng đắn, tránh tâm lý chủ quan xem nhẹ chấn thương khớp.
Triệu chứng điển hình cảnh báo tổn thương dây chằng mắt cá chân
Sau chấn thương lật cổ chân, người bệnh thường nhận thấy một số biểu hiện đặc trưng xuất hiện khá nhanh. Cảm giác đau nhức nhối ở vùng mắt cá chân ngoài hoặc mắt cá chân trong là dấu hiệu đầu tiên, cơn đau tăng rõ rệt khi người bệnh cố gắng ấn vào khớp hoặc dồn trọng lượng để đứng lên. Ngay sau đó, phản ứng viêm khiến vùng mô quanh mắt cá sưng nề nhanh chóng trong vòng vài giờ đầu, làm mất đi các đường rãnh giải phẫu tự nhiên quanh mắt cá. Hiện tượng bầm tím hay tụ máu dưới da cũng xuất hiện dần do các vi mạch bị tổn thương rỉ máu vào mô mềm. Ngoài ra, khớp cổ chân bị căng cứng, giảm biên độ vận động bình thường khiến việc xoay tròn bàn chân, gấp mu bàn chân hoặc duỗi ngón chân trở nên khó khăn. Cảm giác khớp lỏng lẻo, thiếu vững chãi khi bước đi cũng là tín hiệu cho thấy hệ thống dây chằng hỗ trợ đã bị suy giảm đáng kể.
Phân loại mức độ bong gân mắt cá chân theo y khoa
Các bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp thường chia bong gân mắt cá chân thành ba cấp độ dựa trên mức độ hư hại thực thể của dây chằng. Ở độ một, dây chằng chỉ bị căng dãn nhẹ ở mức độ sợi vi thể, khớp vẫn giữ được tính ổn định cơ bản, người bệnh bị đau nhẹ, sưng phù ít và vẫn có thể tập tễnh đi lại được dù hơi khó chịu. Ở độ hai, dây chằng bị rách một phần đáng kể, gây ra cơn đau từ vừa đến dữ dội, vùng mắt cá sưng to rõ rệt, bầm tím lan rộng và việc chịu lực trở nên rất đau đớn, khớp bắt đầu có dấu hiệu lỏng nhẹ. Ở độ ba, đây là mức độ nghiêm trọng nhất khi dây chằng bị đứt hoàn toàn, thường kèm theo tiếng rắc lớn tại thời điểm chấn thương. Lúc này, người bệnh đau đớn dữ dội, khớp sưng to biến dạng, bầm tím đậm lan rộng và hoàn toàn không thể tỳ nén hay đứng vững trên chân bị đau do khớp cổ chân đã mất hẳn tính vững chắc.
Phân biệt bong gân mắt cá chân với nguy cơ gãy xương
Do cơ chế chấn thương lật cổ chân có thể gây ra cả bong gân lẫn gãy xương, việc nhận biết các điểm khác biệt sơ bộ là vô cùng cần thiết để tránh xử trí sai lầm. Trong bong gân thông thường, vị trí đau và sưng chủ yếu tập trung tại vùng mô mềm quanh mắt cá, đặc biệt là ngay dưới hoặc phía trước mỏm mắt cá ngoài. Ngược lại, nếu bị gãy xương mác, xương chày hoặc xương sên, người bệnh thường có điểm đau chói dữ dội khi ấn trực tiếp vào xương cứng dọc theo bờ sau hoặc đỉnh của mắt cá chân trong vòng sáu centimet cuối. Ngoài ra, việc người bệnh hoàn toàn không thể bước đi nổi bốn bước liên tiếp ngay sau chấn thương hoặc tại phòng khám là một tiêu chí lâm sàng quan trọng cảnh báo nguy cơ gãy xương cao. Khi có biến dạng lệch trục bàn chân, tê bì lan xuống các ngón chân hoặc mất cảm giác, cần lập tức nghĩ tới chấn thương xương khớp phức tạp chứ không chỉ đơn thuần là bong gân nhẹ.
Các bước chăm sóc ban đầu theo phác đồ RICE
Khi nghi ngờ bị bong gân mắt cá chân, việc áp dụng đúng nguyên tắc sơ cứu RICE trong bốn mươi tám giờ đầu có ý nghĩa quyết định trong việc giảm đau và hạn chế phù nề mô mềm. Chữ R đại diện cho việc nghỉ ngơi, người bệnh cần ngừng ngay mọi hoạt động thể lực, hạn chế tối đa việc tỳ đè trọng lượng lên chân đau bằng cách nằm nghỉ hoặc dùng nạng hỗ trợ. Chữ I là chườm lạnh, dùng túi đá bọc qua một lớp khăn ẩm chườm lên mắt cá khoảng mười lăm đến hai mươi phút mỗi lần, thực hiện vài lần trong ngày để giúp co mạch và giảm phản ứng viêm. Chữ C là băng ép vừa phải, dùng băng thun đàn hồi quấn từ bàn chân lên đến cổ chân để cố định khớp và giảm tích tụ dịch, chú ý không quấn quá chặt làm cản trở lưu thông máu. Chữ E là nâng cao chi, kê chân bị thương cao hơn mức tim khi nằm nghỉ để tạo thuận lợi cho máu tĩnh mạch và dịch bạch huyết hồi lưu, từ đó giảm sưng tấy nhanh chóng.
Những sai lầm phổ biến cần tránh khi bị lật cổ chân
Trong dân gian, nhiều người vẫn giữ thói quen xoa bóp dầu nóng, bôi cồn thuốc, rượu ngâm mật gấu hoặc chườm nước nóng ngay sau khi bị chấn thương cổ chân. Đây là sai lầm rất nguy hiểm vì nhiệt nóng và tác động chà xát mạnh làm giãn các mạch máu đang tổn thương, khiến máu chảy ồ ạt hơn vào mô liên kết và làm ổ sưng viêm bùng phát trầm trọng hơn. Một sai lầm khác là cố gắng bẻ khớp, kéo giật chân hoặc nhờ người không có chuyên môn nắn chỉnh vì cho rằng xương bị trật khớp, hành động này có thể làm rách toạc thêm phần dây chằng đang tổn thương hoặc di lệch ổ gãy xương nếu có. Bên cạnh đó, việc chủ quan đi lại bình thường quá sớm khi dây chằng chưa kịp hồi phục sẽ khiến tổn thương kéo dài dai dẳng, làm bao khớp lỏng lẻo và dẫn đến hội chứng mất vững cổ chân mạn tính, khiến người bệnh rất dễ bị trẹo chân tái diễn nhiều lần sau này.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe cộng đồng và không thể thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa chấn thương chỉnh hình. Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc giảm đau, kháng viêm liều cao mà không có hướng dẫn từ nhân viên y tế. Người bệnh cần tránh tự ý đắp các loại lá thuốc không rõ nguồn gốc lên da vì có thể gây bỏng rát, viêm da tiếp xúc hoặc nhiễm trùng mô mềm quanh khớp.
Tóm tắt
Bong gân mắt cá chân là chấn thương khớp thường gặp nhưng đòi hỏi sự chăm sóc ban đầu đúng phương pháp để dây chằng hồi phục hoàn toàn. Chủ động nhận biết các dấu hiệu cảnh báo, kiên trì áp dụng các biện pháp chăm sóc khoa học và thăm khám y tế khi cần thiết sẽ giúp người bệnh sớm khôi phục vận động và bảo vệ khớp cổ chân khỏe mạnh lâu dài.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Bong gân mắt cá chân bao lâu thì có thể đi lại bình thường?
Thời gian hồi phục phụ thuộc vào mức độ tổn thương dây chằng. Với mức độ nhẹ, người bệnh thường có thể đi lại thoải mái sau khoảng hai đến bốn tuần. Ở các mức độ nặng hơn hoặc đứt dây chằng, quá trình liền mô và tập phục hồi chức năng có thể kéo dài vài tháng.
Khi bị bong gân mắt cá chân nên chườm nóng hay chườm lạnh?
Người bệnh nên chườm lạnh trong bốn mươi tám giờ đầu sau chấn thương để co mạch, giảm phù nề và giảm đau. Tuyệt đối không chườm nóng, không xoa dầu nóng hay rượu thuốc vào giai đoạn cấp vì nhiệt độ cao sẽ làm giãn mạch, khiến tình trạng sưng bầm trở nên nghiêm trọng hơn.
Có nên tự dán cao hoặc đắp lá thuốc vào cổ chân bị bong gân không?
Không nên tự ý đắp các loại lá cây, thuốc nam hoặc dán cao nóng lên mắt cá chân bị thương. Những phương pháp truyền miệng này tiềm ẩn nguy cơ gây kích ứng da, bỏng nhiệt mô mềm và làm chậm trễ quá trình điều trị y khoa chuẩn xác từ bác sĩ chuyên khoa.
Khi nào người bị bong gân mắt cá chân cần đi khám bác sĩ ngay?
Người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay nếu không thể tỳ chân bước đi, đau buốt dữ dội tại vị trí xương mắt cá, khớp biến dạng, vùng da bầm tím lan nhanh hoặc có cảm giác tê bì, mất cảm giác ở các ngón chân.
Bong gân mắt cá chân tái đi tái lại nhiều lần có nguy hiểm không?
Tình trạng này rất đáng lo ngại vì chứng tỏ dây chằng cổ chân đã bị lỏng lẻo, dẫn đến mất vững khớp mạn tính. Nếu không được tập vật lý trị liệu phục hồi chức năng đúng cách, khớp cổ chân sẽ dễ chấn thương liên tục và tăng nguy cơ thoái hóa khớp sớm.
