Đại dịch Covid-19 làm tăng tốc độ lão hóa não, đặc biệt ở nam giới và nhóm người nghèo

Đại dịch Covid-19 làm tăng tốc độ lão hóa não là gì?

Lão hóa não bộ là quá trình suy giảm dần về thể tích mô não, số lượng tế bào thần kinh và tính kết nối của các khớp thần kinh theo tuổi tác. Trong điều kiện thông thường, quá trình này diễn ra từ từ và chịu sự chi phối của yếu tố di truyền cùng lối sống. Tuy nhiên, giai đoạn đại dịch Covid-19 bùng phát đã tạo ra một môi trường căng thẳng sinh học và xã hội chưa từng có, khiến tốc độ suy giảm này bị thúc đẩy nhanh hơn so với tiến trình tự nhiên.

Hiện tượng tăng tốc độ lão hóa não được phản ánh qua sự thu hẹp chất xám ở một số vùng chức năng, suy giảm mật độ vi mạch máu não và các biểu hiện giảm sút về trí nhớ, khả năng tập trung hay tốc độ xử lý thông tin. Tác động này là hệ quả phối hợp giữa tác nhân virus, phản ứng miễn dịch quá mức và sự thay đổi đột ngột về môi trường sống, việc làm cũng như mức độ tương tác xã hội của con người.

Cơ chế sinh học và tâm lý khiến não bộ thoái hóa nhanh hơn trong đại dịch

Tác động của đại dịch Covid-19 lên não bộ diễn ra qua hai con đường chính là sinh học và tâm thái xã hội. Khi cơ thể nhiễm virus SARS-CoV-2, phản ứng viêm toàn thân và hội chứng bão cytokine có thể kích hoạt các tế bào thần kinh đệm trong hệ thần kinh trung ương. Sự kích hoạt kéo dài này giải phóng các gốc tự do và chất trung gian gây viêm, làm tổn thương cấu trúc tế bào thần kinh và đẩy nhanh quá trình teo nhỏ thể tích vỏ não cũng như vùng hồi hải mã.

Bên cạnh yếu tố mầm bệnh, giai đoạn đại dịch tạo ra tình trạng căng thẳng tâm lý mạn tính trên diện rộng. Sự cô lập xã hội, gián đoạn nhịp sống thường nhật và áp lực kinh tế kích thích trục dưới đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận tăng tiết cortisol liên tục. Nồng độ hormone căng thẳng tăng cao kéo dài làm suy giảm tính mềm dẻo của synap thần kinh, cản trở quá trình sinh tế bào thần kinh mới và đẩy nhanh tốc độ suy giảm chức năng nhận thức tương tự như quá trình lão hóa sinh học tự nhiên.

Vì sao nam giới dễ chịu ảnh hưởng lão hóa não nặng nề hơn

Các quan sát y học chỉ ra rằng nam giới thường có xu hướng chịu tổn thương cấu trúc thần kinh và suy giảm nhận thức rõ rệt hơn nữ giới sau các đợt bùng phát dịch bệnh. Về mặt sinh học, phản ứng miễn dịch của nam giới trước virus hô hấp thường biểu hiện viêm mức độ mạnh hơn, đi kèm nguy cơ tổn thương nội mô vi mạch máu não cao hơn.

Ngoài ra, tỷ lệ nam giới có sẵn các yếu tố nguy cơ tim mạch như tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, hút thuốc lá và thói quen sinh hoạt kém lành mạnh thường cao hơn. Sự hiện diện của các bệnh lý chuyển hóa nền này kết hợp với căng thẳng dịch bệnh làm giảm lưu lượng máu nuôi dưỡng não bộ. Vai trò trụ cột kinh tế gia đình trong bối cảnh giãn cách hoặc mất việc làm cũng tạo ra áp lực tâm lý đè nặng lên nam giới, làm gia tăng nguy cơ suy nhược thần kinh và đẩy nhanh lão hóa tế bào não.

Tác động bất lợi từ điều kiện kinh tế xã hội lên chức năng não bộ

Những cá nhân và gia đình thuộc nhóm kinh tế thấp phải đối mặt với nhiều bất lợi kép trong suốt thời kỳ khủng hoảng dịch bệnh. Tình trạng bấp bênh về thu nhập, mất việc làm và nỗi lo cơm áo gạo tiền tạo nên trạng thái căng thẳng độc hại thường trực. Áp lực sinh kế liên tục làm hao mòn năng lượng nhận thức và khiến hệ thống phòng vệ sinh học của cơ thể luôn trong tình trạng quá tải.

Bên cạnh áp lực tài chính, nhóm người nghèo thường gặp rào cản lớn trong việc tiếp cận dịch vụ chăm sóc y tế kịp thời, chế độ dinh dưỡng thiếu cân đối và không gian sống chật hẹp, thiếu ánh sáng hoặc không khí trong lành. Sự thiếu hụt các nguồn lực dự phòng xã hội khiến họ khó duy trì các hoạt động thư giãn hay giải tỏa tinh thần. Sự cộng hưởng của các yếu tố bất lợi môi trường và tâm lý này tạo điều kiện cho các tổn thương vi mô trong hệ thần kinh tích tụ nhanh chóng, làm gia tăng chênh lệch lão hóa não so với những người có điều kiện sống ổn định.

Biện pháp lối sống giúp bảo vệ và làm chậm quá trình lão hóa não

Bảo vệ sức khỏe não bộ đòi hỏi sự phối hợp của nhiều biện pháp lối sống tích cực, có thể áp dụng linh hoạt trong điều kiện thực tế của từng người. Việc duy trì hoạt động thể chất thường xuyên như đi bộ nhanh, đạp xe hoặc tập thể dục nhẹ nhàng ít nhất ba mươi phút mỗi ngày giúp thúc đẩy tuần hoàn máu lên não, kích thích sản sinh các yếu tố dinh dưỡng thần kinh và giảm bớt các phản ứng viêm âm thầm.

Chế độ ăn uống cân bằng giàu rau xanh, củ quả, cá béo và các loại đậu cung cấp nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ màng tế bào thần kinh. Bên cạnh đó, việc rèn luyện trí não thông qua việc đọc sách, học hỏi kỹ năng mới, duy trì giấc ngủ đủ từ bảy đến tám tiếng mỗi đêm và giữ liên lạc tích cực với người thân, bạn bè là những phương thức hiệu quả giúp phục hồi tính linh hoạt nhận thức và làm chậm tiến trình suy thoái thần kinh.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức sức khỏe cộng đồng và không thay thế cho việc chẩn đoán, đánh giá chuyên sâu của bác sĩ chuyên khoa thần kinh. Khi nhận thấy các dấu hiệu suy giảm trí nhớ nghiêm trọng, rối loạn ngôn ngữ hoặc thay đổi tính cách bất thường, người bệnh cần đến các cơ sở y tế để được kiểm tra trực tiếp. Tuyệt đối không tự ý mua hoặc sử dụng các loại thuốc bổ não, hoạt huyết hay thực phẩm chức năng khi chưa có chỉ định y khoa.

Tóm tắt

Tác động của đại dịch Covid-19 lên tốc độ lão hóa não bộ cho thấy sức khỏe thần kinh chịu ảnh hưởng lớn từ cả thể chất lẫn môi trường xã hội. Việc duy trì lối sống khoa học kết hợp chăm sóc sức khỏe tinh thần và thăm khám sớm khi có dấu hiệu suy giảm nhận thức bất thường sẽ giúp bảo vệ chức năng não bộ hiệu quả và lâu dài.