Đặc điểm giải phẫu động mạch thận và ý nghĩa lâm sàng

Giải phẫu động mạch thận là gì?

Về mặt giải phẫu học, động mạch thận bao gồm động mạch thận phải và động mạch thận trái, thường xuất phát từ hai bên thành bên của động mạch chủ bụng ngay dưới mức phân nhánh của động mạch mạc treo tràng trên, tương ứng ngang mức đốt sống thắt lưng L1 hoặc L2. Mỗi động mạch thận sau đó đi sang bên để tiến về phía rốn thận tương ứng.

Do vị trí lệch trục của động mạch chủ bụng nằm hơi chếch sang bên trái cột sống, động mạch thận phải thường dài hơn và chạy sau tĩnh mạch chủ dưới để tới rốn thận phải. Ngược lại, động mạch thận trái có chiều dài ngắn hơn và đường đi chếch nhẹ lên trên hoặc nằm ngang để tới rốn thận trái. Khi đến gần rốn thận, động mạch thận chia thành các nhánh trước và sau nhằm phân bố mạng lưới tưới máu chuyên biệt cho từng phân thùy nhu mô thận.

Nguyên ủy và đường đi của động mạch thận phải và trái

Động mạch thận phải xuất phát từ mặt bên phải của động mạch chủ bụng. Trên đường đi sang thận phải, mạch máu này đi sau tĩnh mạch chủ dưới, đầu tụy và phần xuống của tá tràng. Do động mạch chủ bụng nằm lệch về bên trái cột sống thắt lưng, động mạch thận phải có chiều dài lớn hơn so với động mạch đối bên và nằm ở vị trí thấp hơn một chút so với tĩnh mạch thận phải.

Động mạch thận trái xuất phát từ thành bên trái của động mạch chủ bụng, thường ở vị trí cao hơn một ít so với động mạch thận phải. Đoạn đường đi của động mạch thận trái ngắn hơn, chạy phía sau tĩnh mạch thận trái, thân tụy và tĩnh mạch lách để tiến trực tiếp vào rốn thận trái. Cả hai động mạch thận trong quá trình di chuyển đều cho các nhánh nhỏ nuôi tuyến thượng thận và niệu quản trước khi chia nhánh chính vào các phân thùy thận.

Sự phân nhánh của động mạch thận trong nhu mô

Trước khi hoặc ngay khi đi vào rốn thận, động mạch thận chính thường chia thành hai ngành lớn là ngành trước và ngành sau. Ngành trước tiếp tục chia thành bốn động mạch phân thùy gồm phân thùy trên, phân thùy trước trên, phân thùy trước dưới và phân thùy dưới. Trong khi đó, ngành sau tiếp tục đi vào để cung cấp máu cho phân thùy sau của thận.

Từ các động mạch phân thùy, mạch máu tiếp tục chia nhỏ thành các động mạch gian thùy chạy giữa các tháp thận, tiến đến đáy tháp thận tạo thành các động mạch cung. Từ động mạch cung, các động mạch gian tiểu thùy tỏa ra vỏ thận và cho ra các tiểu động mạch đến của cầu thận. Các nhánh động mạch phân thùy là những động mạch tận, không có vòng nối thông phong phú giữa các phân thùy, do đó sự tắc nghẽn ở bất kỳ nhánh nào cũng có thể dẫn đến hoại tử hoặc nhồi máu vùng nhu mô thận tương ứng.

Các biến thể giải phẫu động mạch thận thường gặp

Giải phẫu mạch máu thận có tỷ lệ biến thể tương đối cao trong dân số nói chung. Biến thể phổ biến nhất là sự hiện diện của động mạch thận phụ hoặc động mạch thận bổ sung, có thể xuất phát từ động mạch chủ bụng ở vị trí cao hơn hoặc thấp hơn động mạch chính, thậm chí bắt nguồn từ động mạch chậu hoặc động mạch mạc treo tràng. Những nhánh phụ này có thể đi thẳng vào các cực thận thay vì đi qua rốn thận.

Một biến thể khác là sự phân nhánh sớm của động mạch thận chính trước khi tới rốn thận, khiến cuống thận có nhiều nhánh mạch nhỏ nằm gần nhau. Ngoài ra còn có sự thay đổi về vị trí xuất phát theo chiều dọc của đốt sống thắt lưng hoặc tương quan vị trí giữa động mạch và tĩnh mạch thận. Việc nhận diện chính xác các biến thể này qua chụp cắt lớp vi tính mạch máu là yêu cầu bắt buộc trước khi phẫu thuật lấy hoặc ghép thận nhằm hạn chế tối đa nguy cơ chảy máu và thiếu máu nuôi mảnh ghép.

Ý nghĩa lâm sàng của giải phẫu động mạch thận

Hiểu rõ giải phẫu động mạch thận có ý nghĩa sống còn trong nhiều chuyên khoa y tế. Trong phẫu thuật ghép thận và cắt thận bán phần, cấu trúc cuống mạch thận là mốc giải phẫu trung tâm đòi hỏi phẫu thuật viên phải phẫu tích tỉ mỉ, kiểm soát cầm máu tốt và bảo tồn tối đa nguồn cấp máu cho phần nhu mô thận lành còn lại.

Trong bệnh học nội khoa và can thiệp mạch, hẹp động mạch thận do xơ vữa động mạch hoặc loạn sản cơ sợi là nguyên nhân gây tăng huyết áp thứ phát kháng trị và suy giảm chức năng thận tiến triển. Bác sĩ can thiệp cần nắm chắc kích thước, góc xuất phát và mức độ xoắn vặn của động mạch thận để luồn ống thông, thực hiện nong bóng và đặt giá đỡ mạch máu an toàn, hạn chế biến chứng bóc tách thành mạch hoặc huyết khối tắc mạch.

Lưu ý an toàn

Các thông tin về giải phẫu động mạch thận mang tính chất kiến thức y khoa tham khảo và không thay thế cho việc chẩn đoán hình ảnh cụ thể trên từng cá nhân. Cấu trúc mạch máu ở mỗi người có thể mang những biến thể giải phẫu riêng biệt mà chỉ có thể phát hiện qua các thăm dò chuyên sâu như siêu âm Doppler mạch máu, chụp cắt lớp vi tính mạch máu hoặc chụp cộng hưởng từ mạch máu. Người bệnh nghi ngờ mắc các bệnh lý mạch máu thận cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và chỉ định phương pháp khảo sát thích hợp.

Tóm tắt

Động mạch thận giữ vai trò thiết yếu trong việc duy trì tuần hoàn và chức năng lọc của hệ tiết niệu. Nắm vững giải phẫu bình thường và các biến thể mạch máu thận giúp nâng cao hiệu quả chẩn đoán, đảm bảo an toàn cho các can thiệp nội mạch và phẫu thuật hệ tiết niệu. Việc thăm khám định kỳ và tầm soát sớm giúp phát hiện kịp thời các bất thường mạch máu thận.