Cơ chế phù trong suy tim và những lưu ý cần biết

Cơ chế phù trong suy tim là gì?

Phù trong suy tim là tình trạng thoát dịch bất thường từ lòng mạch máu vào khoảng kẽ của các mô, làm gia tăng thể tích mô ngoại vi. Tùy thuộc vào thể suy tim là suy tim trái, suy tim phải hay suy tim toàn bộ, vị trí tích tụ dịch có thể khác nhau. Trong suy tim phải, dịch thường ứ trệ ở hệ tĩnh mạch ngoại biên gây phù chân và ứ máu ở các cơ quan trong ổ bụng. Ngược lại, suy tim trái làm tăng áp lực trong các tĩnh mạch phổi, dễ dẫn đến hiện tượng ứ huyết tại phổi. Sự hình thành phù phản ánh mức độ giảm chức năng tim và phản ứng bù trừ của cơ thể.

Sự tăng áp lực thủy tĩnh trong lòng mạch do ứ trệ tuần hoàn

Khi lực co bóp của cơ tim suy giảm, tim không thể bơm hết lượng máu nhận được, dẫn đến tình trạng ứ trệ máu tại hệ tĩnh mạch. Lượng máu ứ đọng này làm gia tăng áp lực thủy tĩnh bên trong các mao mạch.

Theo nguyên lý cân bằng dịch, khi áp lực thủy tĩnh vượt quá áp lực keo của huyết tương do các protein đảm nhiệm, nước và các chất hòa tan sẽ thoát khỏi lòng mạch đi vào khoảng kẽ tế bào. Trong suy tim phải, máu bị ứ ở tĩnh mạch ngoại vi khiến dịch thoát ra mô mềm vùng thấp như cổ chân và bàn chân. Trong suy tim trái, áp lực tăng cao tại tĩnh mạch phổi sẽ đẩy dịch vào các phế nang, gây cản trở quá trình trao đổi khí.

Phản ứng của thận và hệ thống hormone khi giảm tưới máu

Khi lưu lượng máu do tim bơm ra giảm, thận nhận được ít máu hơn so với bình thường. Thận nhận diện sự giảm tưới máu này là dấu hiệu thiếu hụt thể tích tuần hoàn và kích hoạt hệ thống renin-angiotensin-aldosterone.

Hệ thống này thúc đẩy tuyến thượng thận tiết hormone aldosterone, khiến ống thận tăng tái hấp thu muối natri và nước. Đồng thời, tuyến yên tăng tiết hormone vasopressin để giữ nước. Mặc dù đây là cơ chế bù trừ nhằm duy trì huyết áp, việc giữ lại quá nhiều nước và natri làm tăng thể tích tuần hoàn. Lượng dịch gia tăng này lại tiếp tục làm trầm trọng hơn áp lực lòng mạch và làm tăng hiện tượng phù.

Đặc điểm lâm sàng của hiện tượng phù do bệnh suy tim

Phù do suy tim có đặc điểm mang tính chất phù mềm và ấn lõm, có nghĩa là khi dùng ngón tay ấn vào vùng da bị phù rồi buông ra sẽ để lại vết lõm rõ rệt và mất một thời gian ngắn để da hồi phục.

Vị trí phù xuất hiện ở những vùng thấp của cơ thể do ảnh hưởng của trọng lực. Người bệnh đi lại được thường bị phù ở hai cổ chân, mu bàn chân và cẳng chân. Đối với người bệnh nằm lâu trên giường, dịch phù có thể tích tụ ở vùng thắt lưng hoặc xương cùng. Phù do suy tim thường tăng lên vào buổi chiều sau một ngày hoạt động và giảm bớt vào buổi sáng sau khi nghỉ ngơi.

Những yếu tố làm gia tăng mức độ phù ở bệnh nhân suy tim

Mức độ phù ở người bệnh suy tim có thể biến đổi tùy thuộc vào chế độ sinh hoạt và sức khỏe tổng quát. Việc tiêu thụ nhiều muối natri trong bữa ăn là nguyên nhân hàng đầu khiến cơ thể tích giữ thêm nước.

Bên cạnh đó, thói quen uống quá nhiều nước vượt quá khả năng đào thải của tim và thận cũng làm tăng áp lực lên hệ tuần hoàn. Sự thiếu tuân thủ sử dụng các thuốc theo đơn của bác sĩ chuyên khoa tim mạch, như thuốc lợi tiểu, cũng làm mất kiểm soát lượng dịch. Ngoài ra, các yếu tố như nhiễm trùng, gắng sức quá mức, hoặc bệnh lý đi kèm như suy thận cũng làm cho hiện tượng phù tiến triển nặng hơn.

Biện pháp theo dõi triệu chứng phù tại nhà cho người bệnh

Việc tự theo dõi tình trạng phù tại nhà đóng vai trò quan trọng trong quản lý bệnh suy tim. Phương pháp đơn giản là theo dõi cân nặng hằng ngày. Người bệnh nên cân vào một thời điểm cố định buổi sáng sau khi ngủ dậy, sau khi đi tiểu và trước khi ăn.

Sự tăng cân đột ngột là dấu hiệu cảnh báo cơ thể đang tích giữ dịch trước khi biểu hiện phù nề xuất hiện rõ. Ngoài ra, người bệnh cần chú ý độ chật của giày dép, tất, cũng như mức độ vết lõm khi ấn vào cẳng chân. Khi nhận thấy các dấu hiệu biến đổi xấu đi, người bệnh cần trao đổi sớm với bác sĩ điều trị.

Lưu ý an toàn

Thông tin về cơ chế phù trong suy tim chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y học phổ thông và không thay thế cho chẩn đoán hay điều trị y khoa. Tình trạng phù ở mỗi bệnh nhân suy tim có thể do nhiều nguyên nhân phối hợp. Bệnh nhân tuyệt đối không tự ý mua thuốc, điều chỉnh liều lượng thuốc lợi tiểu hoặc các thuốc tim mạch khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa. Việc tự can thiệp không đúng cách có thể dẫn đến rối loạn điện giải nghiêm trọng hoặc ảnh hưởng chức năng thận.

Tóm tắt

Hiểu rõ cơ chế phù trong suy tim giúp người bệnh chủ động hơn trong việc theo dõi thay đổi của cơ thể hằng ngày. Sự phối hợp chặt chẽ giữa bệnh nhân và bác sĩ chuyên khoa tim mạch, kết hợp với việc tuân thủ lối sống khoa học và lịch tái khám định kỳ, là yếu tố then chốt giúp kiểm soát hiệu quả lượng dịch tích tụ và hạn chế biến chứng.