Cơ chế gây loét dạ dày của corticoid và những lưu ý

Loét dạ dày do corticoid là gì?

Corticoid là các hợp chất có cấu trúc tương tự hormone cortisol do vỏ tuyến thượng thận tiết ra. Trong y học, các hoạt chất như prednisolon, methylprednisolon, dexamethason hay betamethason được chỉ định để kiểm soát các đợt viêm cấp và duy trì ổn định các bệnh tự miễn.

Mặc dù có hiệu quả chống viêm mạnh mẽ, corticoid khi đi vào hệ tuần hoàn sẽ tác động lên toàn cơ thể, bao gồm cả đường tiêu hóa. Bản thân corticoid khi dùng đơn độc với liều thấp có thể ít gây loét trực tiếp hơn so với thuốc kháng viêm không steroid, nhưng khi dùng ở liều cao, kéo dài hoặc kết hợp với các thuốc giảm đau khác, nguy cơ loét dạ dày tá tràng và biến chứng chảy máu sẽ tăng lên rõ rệt. Quá trình này diễn ra âm thầm, khiến lớp màng nhầy tự nhiên bảo vệ niêm mạc dạ dày bị suy yếu dần trước tác động ăn mòn của acid dịch vị và men pepsin.

Cơ chế làm suy giảm hàng rào bảo vệ niêm mạc dạ dày của corticoid

Cơ chế chính khiến corticoid gây tổn hại dạ dày là ức chế quá trình tổng hợp prostaglandin. Bình thường, prostaglandin tại niêm mạc dạ dày đóng vai trò thiết yếu trong việc kích thích tế bào biểu mô tiết chất nhầy mucin và ion bicarbonat, tạo thành lớp đệm kiềm ngăn acid clohydric tiếp xúc trực tiếp với thành dạ dày. Prostaglandin cũng giúp duy trì lưu lượng máu tưới dồi dào đến niêm mạc để cung cấp oxy và dưỡng chất nuôi dưỡng tế bào.

Khi người bệnh sử dụng corticoid toàn thân, hoạt tính của enzym phospholipase A2 bị ức chế, dẫn đến giảm lượng acid arachidonic là tiền chất sinh tổng hợp prostaglandin. Sự thiếu hụt prostaglandin làm cho lớp chất nhầy bảo vệ trở nên mỏng manh, lượng bicarbonat trung hòa acid giảm sút và tuần hoàn máu tại chỗ bị suy giảm. Hậu quả là acid và men tiêu hóa pepsin dễ dàng xâm nhập, tấn công trực tiếp vào lớp niêm mạc dạ dày, gây viêm trợt và hình thành các ổ loét.

Tác động làm chậm tái tạo tế bào và che giấu triệu chứng loét

Bên cạnh việc làm giảm prostaglandin, corticoid còn ức chế quá trình phân chia và tái tạo bình thường của các tế bào biểu mô dạ dày. Khi niêm mạc bị acid kích ứng hoặc tổn thương vi thể, tốc độ hồi phục và biểu mô hóa vết loét bị kéo dài đáng kể, tạo điều kiện cho vết trợt tiến triển thành ổ loét sâu hơn.

Một đặc điểm đáng lưu ý của corticoid là tác dụng chống viêm và giảm đau toàn thân mạnh. Tác dụng này vô tình làm mờ đi các triệu chứng cảnh báo thông thường của bệnh viêm loét dạ dày như cảm giác đau rát thượng vị, cồn cào lúc đói hoặc ợ chua. Nhiều người bệnh vẫn cảm thấy bình thường và tiếp tục dùng thuốc cho đến khi ổ loét đã ăn sâu vào thành mạch máu, dẫn đến biến chứng xuất huyết dạ dày tá tràng hoặc thủng dạ dày mà không hề có dấu hiệu báo trước rõ ràng.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ loét dạ dày khi điều trị bằng corticoid

Nguy cơ tổn thương dạ dày do corticoid tăng lên gấp nhiều lần khi xuất hiện các yếu tố phối hợp. Yếu tố hàng đầu là việc dùng chung corticoid với thuốc chống viêm không steroid như ibuprofen, celecoxib, meloxicam hoặc aspirin. Sự kết hợp này làm gia tăng mạnh mẽ tác động ức chế prostaglandin, khiến hàng rào bảo vệ niêm mạc suy sụp nhanh chóng.

Ngoài ra, người cao tuổi từ 65 tuổi trở lên, người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng hoặc từng bị xuất huyết tiêu hóa có nguy cơ gặp biến chứng cao hơn. Tình trạng nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori chưa được điều trị, thói quen hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia và việc sử dụng corticoid liều cao liên tục cũng là những điều kiện thuận lợi khiến dạ dày dễ bị bào mòn và tổn thương nghiêm trọng.

Các biện pháp bảo vệ dạ dày khi cần điều trị bằng corticoid

Để giảm thiểu tối đa nguy cơ loét dạ dày, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định dùng thuốc của bác sĩ. Trong nhiều trường hợp, bác sĩ sẽ cân nhắc kê đơn phối hợp thuốc bảo vệ dạ dày, phổ biến nhất là thuốc ức chế bơm proton như omeprazol, esomeprazol, pantoprazol hoặc thuốc kháng thụ thể H2 nhằm kiểm soát lượng acid bài tiết.

Thời điểm uống thuốc cũng đóng vai trò rất quan trọng. Corticoid đường uống thường được khuyên dùng sau bữa ăn no hoặc uống cùng sữa để tránh thuốc tiếp xúc trực tiếp gây kích ứng niêm mạc khi dạ dày rỗng. Người bệnh tuyệt đối không tự ý tăng liều, không tự mua thêm các thuốc giảm đau kháng viêm khác để uống cùng và cần duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh, hạn chế các chất kích thích có hại cho đường tiêu hóa.

Lưu ý an toàn

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý ngừng thuốc corticoid đột ngột vì có nguy cơ gây suy vỏ thượng thận cấp nguy hiểm đến tính mạng. Khi gặp các triệu chứng nghi ngờ xuất huyết tiêu hóa như nôn ra chất màu nâu đen, đi ngoài phân đen như bã cà phê, hoa mắt, chóng mặt hoặc đau bụng dữ dội, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất. Mọi quyết định thay đổi liều lượng corticoid hoặc bổ sung thuốc bảo vệ dạ dày đều phải do bác sĩ chuyên khoa chỉ định dựa trên đánh giá cụ thể từng ca bệnh.

Tóm tắt

Corticoid là nhóm thuốc điều trị quan trọng nhưng tiềm ẩn nguy cơ gây loét và xuất huyết dạ dày do làm suy giảm lớp chất nhầy bảo vệ niêm mạc. Việc hiểu rõ cơ chế gây bệnh, tuân thủ hướng dẫn dùng thuốc của bác sĩ và chủ động kiểm soát các yếu tố nguy cơ là biện pháp cần thiết để bảo vệ sức khỏe đường tiêu hóa trong suốt quá trình điều trị.