Chóng mặt: Nguyên nhân thường gặp và khi nào cần đi khám

Chóng mặt nguyên nhân là gì?

Về mặt y học, chóng mặt không phải là một bệnh mà là một triệu chứng, tức là biểu hiện của một tình trạng bên dưới. Các bác sĩ thường phân biệt hai dạng chính: chóng mặt thật sự (vertigo), trong đó người bệnh có cảm giác bản thân hoặc môi trường đang chuyển động dù thực tế không có, và chóng mặt không đặc hiệu (dizziness/lightheadedness), thường biểu hiện như choáng váng, mất thăng bằng hoặc gần ngất. Sự phân biệt này rất quan trọng vì hai dạng thường có nguyên nhân và hướng xử trí khác nhau. Hệ thống tiền đình ở tai trong, cùng với thị giác và cảm giác từ cơ xương khớp, đóng vai trò trung tâm trong việc duy trì thăng bằng của cơ thể; bất kỳ rối loạn nào ở một trong các hệ thống này đều có thể dẫn đến cảm giác chóng mặt.

Các nguyên nhân từ tai trong và hệ tiền đình

Phần lớn các trường hợp chóng mặt thật sự (vertigo) có nguồn gốc từ tai trong, nơi chứa hệ tiền đình chịu trách nhiệm cảm nhận vị trí và chuyển động của đầu.

Chóng mặt tư thế kịch phát lành tính (benign paroxysmal positional vertigo, thường gọi tắt là BPPV) là nguyên nhân phổ biến nhất. Tình trạng này xảy ra khi các tinh thể canxi nhỏ li ti trong tai trong bị di lệch vào các ống bán khuyên, gây ra cơn chóng mặt ngắn, dữ dội mỗi khi thay đổi tư thế đầu, chẳng hạn khi nằm xuống, ngồi dậy đột ngột hoặc ngước nhìn lên.

Viêm thần kinh tiền đình là tình trạng viêm nhiễm ảnh hưởng đến dây thần kinh kết nối tai trong với não, thường gây chóng mặt kéo dài và có thể đi kèm buồn nôn. Bệnh Meniere là một rối loạn tai trong khác, đặc trưng bởi các cơn chóng mặt tái phát, ù tai và nghe kém từng đợt. Bác sĩ chuyên khoa tai mũi họng hoặc thần kinh học sẽ cần thăm khám để phân biệt các tình trạng này.

Nguyên nhân liên quan đến huyết áp và tim mạch

Chóng mặt dạng choáng váng, cảm giác gần ngất, thường liên quan đến lưu lượng máu lên não bị giảm tạm thời.

Hạ huyết áp tư thế đứng (orthostatic hypotension) là tình trạng huyết áp giảm đột ngột khi đứng dậy từ tư thế ngồi hoặc nằm, gây ra cảm giác choáng váng thoáng qua. Điều này thường gặp hơn ở người lớn tuổi, người đang dùng một số nhóm thuốc hạ huyết áp, thuốc lợi tiểu, hoặc khi cơ thể đang mất nước.

Ngoài ra, một số rối loạn nhịp tim cũng có thể dẫn đến lưu lượng máu không ổn định và gây chóng mặt hoặc gần ngất. Nếu chóng mặt đi kèm cảm giác tim đập nhanh, hồi hộp, đau ngực hoặc ngất xỉu thực sự, cần được đánh giá tim mạch sớm.

Thiếu máu và rối loạn chuyển hóa

Thiếu máu, tức là tình trạng số lượng hoặc chất lượng hồng cầu không đủ để cung cấp oxy cho các mô, là một nguyên nhân khá phổ biến gây chóng mặt, đặc biệt ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản và người ăn chay hoặc thiếu hụt sắt hay vitamin B12.

Hạ đường huyết, tức lượng đường trong máu xuống thấp, cũng gây chóng mặt, run rẩy và mệt mỏi, thường gặp khi bỏ bữa, hoạt động thể chất cường độ cao mà không bổ sung năng lượng đầy đủ, hoặc ở người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường.

Mất nước và thiếu điện giải cũng có thể gây choáng váng, đặc biệt trong thời tiết nóng hoặc sau tiêu chảy, nôn nhiều. Xét nghiệm công thức máu và sinh hóa cơ bản có thể giúp bác sĩ loại trừ các nguyên nhân chuyển hóa này.

Các nguyên nhân từ thần kinh trung ương và tâm lý

Một số tình trạng thần kinh trung ương nghiêm trọng hơn cũng có thể biểu hiện bằng chóng mặt, dù thường đi kèm các triệu chứng khác. Đau đầu migraine với tiền triệu tiền đình (vestibular migraine) gây chóng mặt tái phát có thể không đi kèm đau đầu mỗi lần, khiến chẩn đoán không dễ dàng. Các tổn thương mạch máu não như đột quỵ hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) có thể biểu hiện bằng chóng mặt đột ngột, thường kết hợp với các dấu hiệu thần kinh khác như nói khó, yếu liệt tay chân, song thị.

Về phía tâm lý, lo âu và rối loạn hoảng loạn đôi khi gây ra cảm giác choáng váng hoặc mất thực cảm mà người bệnh mô tả là chóng mặt. Bác sĩ thần kinh học hoặc bác sĩ đa khoa sẽ thăm khám và chỉ định các xét nghiệm hình ảnh như chụp cộng hưởng từ não nếu cần thiết.

Thuốc và các yếu tố bên ngoài có thể gây chóng mặt

Nhiều loại thuốc có thể gây chóng mặt như một tác dụng không mong muốn, bao gồm một số thuốc hạ huyết áp, thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm, thuốc kháng histamine thế hệ cũ và một số kháng sinh thuộc nhóm aminoglycoside có thể gây độc với tai.

Ngoài ra, say xe, say tàu thuyền (motion sickness) là dạng chóng mặt quen thuộc, xảy ra khi có sự bất đồng giữa tín hiệu từ mắt và hệ tiền đình. Tiếp xúc với các chất độc hoặc sử dụng rượu bia ở mức ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương cũng gây chóng mặt rõ rệt.

Nếu bạn nhận thấy chóng mặt xuất hiện hoặc nặng hơn sau khi bắt đầu dùng một loại thuốc mới, hãy thông báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ để được đánh giá lại, không tự ý ngưng thuốc vì có thể gây hại cho các bệnh lý đang điều trị.

Cách đánh giá và tiếp cận y tế với chóng mặt

Khi gặp bác sĩ vì chóng mặt, thông tin hữu ích nhất bạn có thể cung cấp bao gồm: chóng mặt xảy ra như thế nào (quay tròn hay choáng váng), kéo dài bao lâu, có liên quan đến tư thế không, kèm theo triệu chứng gì khác như ù tai, nghe kém, buồn nôn, đau đầu hoặc nhìn đôi, và các thuốc đang dùng.

Bác sĩ sẽ thực hiện khám thực thể bao gồm kiểm tra thần kinh, thính lực sơ bộ và có thể thực hiện một số nghiệm pháp đặc biệt như nghiệm pháp Dix-Hallpike để đánh giá BPPV. Tùy theo kết quả, có thể chỉ định thêm xét nghiệm máu, đo huyết áp tư thế, điện tâm đồ hoặc chụp hình ảnh não.

Nhiều trường hợp chóng mặt có thể được xử trí hiệu quả sau khi tìm ra nguyên nhân, ví dụ BPPV đáp ứng tốt với các thủ thuật tái định vị tinh thể do chuyên gia thực hiện, trong khi chóng mặt do thiếu máu cải thiện sau khi điều trị nguyên nhân gốc rễ.

Lưu ý an toàn

Chóng mặt đột ngột, dữ dội kèm theo đau đầu rất nặng, nói khó, méo miệng, yếu hoặc tê một bên người, nhìn đôi, hoặc mất ý thức là các dấu hiệu cần gọi cấp cứu ngay vì có thể liên quan đến đột quỵ hoặc xuất huyết não. Tương tự, chóng mặt kèm đau ngực hoặc ngất thực sự cũng cần đánh giá cấp cứu. Không tự mua thuốc kháng tiền đình hoặc thuốc an thần để điều trị chóng mặt mà chưa có chỉ định, vì một số loại thuốc có thể che lấp triệu chứng và làm chậm chẩn đoán nguyên nhân thật sự.

Tóm tắt

Chóng mặt có nhiều nguyên nhân và mức độ nghiêm trọng khác nhau. Phần lớn các trường hợp thường gặp là lành tính và có thể cải thiện khi được xử trí đúng, nhưng cần thăm khám để xác định nguyên nhân cụ thể. Không nên tự chẩn đoán hay tự điều trị kéo dài; trao đổi với bác sĩ là bước quan trọng nhất.