Cho con bú bị sốt và đau vú: Khi nào cần đi khám ngay?

Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của bác sĩ. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.

Sốt kèm theo đau vú trong thời gian cho con bú là tình trạng tương đối phổ biến khiến nhiều người mẹ sau sinh lo lắng. Hiện tượng này có thể chỉ xuất phát từ tình trạng căng sữa sinh lý thông thường, nhưng cũng có thể là phản ứng viêm tuyến sữa (viêm vú) hoặc tiến triển thành khối áp xe vú cần can thiệp y tế. Việc nhận biết đúng tính chất tổn thương, áp dụng biện pháp sơ cứu phù hợp và xác định chính xác thời điểm cần đến cơ sở y tế sẽ giúp mẹ bảo vệ sức khỏe bản thân và duy trì nguồn sữa an toàn cho em bé.

Phân biệt căng sữa, viêm vú và áp xe vú sau sinh

Dù cùng gây ra cảm giác đau nhức ở bầu vú, ba tình trạng căng sữa, viêm vú và áp xe vú lại có mức độ tổn thương và hướng xử trí khác nhau.

• Căng sữa (Engorgement): Thường xảy ra trong những tuần đầu sau sinh khi lượng sữa bắt đầu tạo ra nhiều. Cả hai bầu vú thường có cảm giác căng tròn, cứng, nặng nề và đau nhẹ. Sốt do căng sữa nếu có thường chỉ ở mức sốt nhẹ và tự dịu đi sau khi bầu vú được làm rỗng bằng cách cho trẻ bú hoặc hút sữa đúng cách.
• Viêm vú (Mastitis): Thường ảnh hưởng tới một bên bầu vú hoặc một khu vực cụ thể của tuyến sữa. Mẹ có thể nhận thấy một vùng vú bị đỏ, sưng, nóng và đau rát. Đi kèm với đó là triệu chứng toàn thân như sốt cao, ớn lạnh, mệt mỏi, đau nhức cơ tương tự như khi nhiễm cúm.
• Áp xe vú (Breast abscess): Là biến chứng có thể xảy ra khi tình trạng viêm vú không được điều trị dứt điểm hoặc không đáp ứng tốt với chăm sóc ban đầu. Lúc này, bên trong tuyến sữa hình thành một tụ dịch mủ khu trú. Mẹ sẽ cảm nhận được một khối cứng hoặc căng tức rõ rệt bên dưới da vú, vùng da phủ lên khối áp xe có thể sưng đỏ, nóng rát nặng và đau dữ dội, kèm theo sốt dai dẳng. Để hiểu rõ hơn về tiến triển này, mẹ có thể tìm hiểu thêm về dấu hiệu áp xe vú sau sinh và khi nào cần khám để chủ động theo dõi.

Tại sao mẹ đang cho con bú lại bị sốt và đau vú?

Tình trạng đau rát vú kèm sốt khi nuôi con bằng sữa mẹ thường liên quan đến hiện tượng ứ đọng sữa hoặc sự xâm nhập của vi khuẩn vào mô tuyến vú.

Ứ đọng sữa và tắc ống dẫn sữa

Khi sữa mẹ không được làm rỗng đều đặn, lượng sữa tích tụ có thể làm tăng áp lực bên trong các ống dẫn sữa, gây viêm mô kẽ xung quanh. Tình trạng này khiến mô tuyến vú bị sưng nề, cản trở dòng chảy của sữa và kích hoạt phản ứng viêm tự nhiên của cơ thể dẫn tới sốt nhẹ hoặc đau nhức.

Tổn thương núm vú và sự xâm nhập của vi khuẩn

Vết nứt núm vú, trầy xước hoặc tổn thương ở đầu vú do trẻ ngậm bắt núm vú chưa đúng khớp tạo điều kiện cho vi khuẩn (thường là vi khuẩn cư trú trên da hoặc trong khoang miệng của trẻ) xâm nhập ngược dòng vào các ống dẫn sữa. Sự phát triển của vi khuẩn kết hợp với môi trường giàu dinh dưỡng của sữa đọng dễ dẫn đến viêm vú nhiễm khuẩn.

Các yếu tố nguy cơ thường gặp

Một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ gặp phải tình trạng cho con bú bị sốt và đau vú bao gồm:

• Trẻ ngậm bắt núm vú không sâu hoặc bú không hiệu quả.
• Bỏ cữ bú, giãn khoảng cách giữa các cữ bú quá dài hoặc cai sữa đột ngột.
• Mặc áo ngực quá bó sát, dùng dây đeo đai đeo quá chặt gây chèn ép tuyến sữa.
• Cơ thể người mẹ bị kiệt sức, thiếu ngủ, căng thẳng kéo dài hoặc suy giảm sức đề kháng.
• Có tiền sử bị viêm vú hoặc tắc ống dẫn sữa ở những lần sinh trước.

Hướng dẫn xử trí ban đầu và chăm sóc đúng cách tại nhà

Khi mới xuất hiện biểu hiện đau nhẹ và sốt vừa phải, việc áp dụng các biện pháp chăm sóc dịu nhẹ và đúng khoa học sẽ hỗ trợ giảm nhẹ tình trạng tắc nghẽn và hạn chế nguy cơ tiến triển nặng.

Duy trì cho trẻ bú theo nhu cầu một cách dịu nhẹ

Ngừng cho bú đột ngột có thể khiến mẹ khó chịu hơn, vì vậy nhiều trường hợp vẫn có thể cho bé bú theo nhu cầu và khả năng chịu đau. Không cần tăng số cữ, ưu tiên bên đau hoặc cố hút kiệt vú. Nếu bú trực tiếp quá đau, mẹ có thể vắt tay hoặc dùng máy ở lực dễ chịu để đáp ứng nhu cầu của bé. Khi có ổ áp xe, vết dẫn lưu hoặc dịch mủ gần núm vú, cần hỏi bác sĩ cách cho bú an toàn ở bên tổn thương.

Chườm lạnh và chườm ấm đúng thời điểm

Áp dụng nhiệt đúng cách giúp xoa dịu cảm giác khó chịu và hỗ trợ dòng sữa lưu thông:

• Chườm lạnh: Áp dụng khăn mát hoặc túi chườm lạnh bọc qua lớp vải mỏng lên vùng vú sưng đau sau cữ bú hoặc giữa các cữ bú. Chườm lạnh hỗ trợ giảm sưng nề, giảm phản ứng viêm và xoa dịu cơn đau rát.
• Chườm ấm nhẹ: Có thể áp dụng khăn ấm lên bầu vú vài phút ngay trước khi cho trẻ bú hoặc trước khi vắt sữa nhằm hỗ trợ kích thích phản xạ xuống sữa. Tránh dùng nhiệt quá nóng hoặc chườm ấm kéo dài vì có thể làm tăng tình trạng sưng nề mô tuyến.

Nghỉ ngơi, bổ sung nước và giảm đau an toàn

Sự phục hồi của cơ thể đóng vai trò quan trọng trong việc đẩy lùi phản ứng viêm. Mẹ nên tăng cường nghỉ ngơi, uống đủ nước ấm và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng. Để giảm bớt cảm giác đau nhức và hạ sốt, mẹ có thể tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ để sử dụng các thuốc giảm đau hạ sốt phù hợp với phụ nữ đang cho con bú như paracetamol hoặc ibuprofen. Việc dùng thuốc cần tuân thủ đúng liều lượng và hướng dẫn chuyên môn.

Những sai lầm cần tránh khi bị đau vú và sốt lúc nuôi con bằng sữa mẹ

Một số thói quen chăm sóc không phù hợp có thể vô tình làm tổn thương thêm mô tuyến vú nhạy cảm:

• Thao tác massage quá mạnh tay: Việc day ấn, nhào nặn hoặc dùng lực mạnh để “đánh tan” cục cứng có thể gây dập nát mô tuyến vú, làm gia tăng sưng nề và khiến tình trạng viêm nhiễm trở nên nghiêm trọng hơn. Các thao tác trên bầu vú nên luôn giữ ở mức nhẹ nhàng như vuốt nhẹ hướng về núm vú.
• Tuyệt đối không tự ý chích, nặn ổ mủ tại nhà: Khi nghi ngờ vú có khối mủ hoặc ổ áp xe, mẹ tuyệt đối không được tự dùng kim chích hoặc cố sức nặn mủ tại nhà. Hành động này có thể đưa thêm vi khuẩn nguy hiểm vào sâu bên trong, gây nhiễm trùng lan rộng hoặc tổn thương cấu trúc tuyến vú.
• Tự ý sử dụng kháng sinh mà không có đơn thuốc: Việc tự mua và sử dụng kháng sinh khi chưa được bác sĩ khám có thể dẫn đến việc dùng sai loại thuốc, sai liều lượng, gây ảnh hưởng đến sức khỏe của cả mẹ và bé cũng như tăng nguy cơ kháng thuốc.

Khi nào mẹ cho con bú bị sốt và đau vú cần đi khám ngay?

Dù nhiều trường hợp căng sữa hoặc viêm vú nhẹ có thể cải thiện sau 24–48 giờ chăm sóc tại nhà, một số dấu hiệu cảnh báo tình trạng nhiễm trùng đã tiến triển sâu hơn và cần sự hỗ trợ y tế khẩn cấp.

Mẹ nên đến khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa sản phụ khoa ngay lập tức khi xuất hiện các triệu chứng sau:

• Sốt cao liên tục (trên 38,5°C) không có dấu hiệu hạ sau khi dùng thuốc hạ sốt hoặc kéo dài quá 24–48 giờ.
• Triệu chứng đau, sưng, đỏ ở bầu vú không thuyên giảm mà có xu hướng lan rộng nhanh chóng.
• Sờ thấy một khối cứng rõ rệt, ấn vào rất đau, có cảm giác phập phồng hoặc căng bùng nhùng bên dưới da.
• Nhìn thấy mủ hoặc dịch bất thường chảy ra từ núm vú.
• Cơ thể mệt mỏi rét run, ớn lạnh dữ dội, buồn nôn, chóng mặt hoặc có dấu hiệu suy nhược toàn thân.
• Trẻ từ chối bú hoàn toàn hoặc mẹ gặp khó khăn nghiêm trọng trong việc làm rỗng bầu vú.

Các phương pháp chẩn đoán và điều trị y tế an toàn

Khi đến thăm khám tại cơ sở y tế, bác sĩ sẽ tiến hành đánh giá toàn diện để xác định nguyên nhân và đưa ra lộ trình điều trị thích hợp.

Chẩn đoán chuyên môn

Bác sĩ sẽ khám lâm sàng bầu vú, kiểm tra vị trí sưng đau và đánh giá các dấu hiệu sinh tồn. Trong trường hợp nghi ngờ có tụ dịch mủ, siêu âm tuyến vú là phương pháp chẩn đoán hình ảnh an toàn, không xâm lấn giúp xác định chính xác vị trí, kích thước và tính chất của khối áp xe. Để tìm hiểu chi tiết về bệnh học này, người đọc có thể tham khảo thêm bài viết về áp xe vú dấu hiệu nguyên nhân và điều trị nhằm có cái nhìn toàn diện hơn.

Điều trị nội khoa và thủ thuật y tế

Tùy thuộc vào mức độ tổn thương, các phương pháp điều trị có thể bao gồm:

• Dùng thuốc kháng sinh: Nếu xác định có nhiễm khuẩn tuyến vú, bác sĩ sẽ kê đơn loại kháng sinh phù hợp, an toàn với phụ nữ cho con bú. Mẹ cần tuân thủ uống đủ liều và đủ thời gian theo chỉ định.
• Chọc hút hoặc dẫn lưu ổ áp xe: Nếu khối mủ đã hình thành, bác sĩ có thể tiến hành chọc hút mủ bằng kim dưới hướng dẫn của siêu âm hoặc thực hiện rạch dẫn lưu nhỏ để giải phóng ổ mủ. Rất nhiều người mẹ lo lắng về việc cho bé bú sau khi làm thủ thuật; quý độc giả có thể đọc bài viết sau chích áp xe vú bao lâu có thể cho bé bú để được giải đáp cụ thể theo từng trường hợp.

Biện pháp hỗ trợ phòng ngừa viêm vú và tắc tuyến sữa tái phát

Việc chủ động áp dụng các thói quen chăm sóc bầu vú đúng cách sẽ giúp giảm thiểu tối đa nguy cơ bị sốt và đau vú trong suốt hành trình nuôi con bằng sữa mẹ. Mẹ cũng có thể tham khảo thêm các kiến thức hữu ích tại mục sức khỏe sinh sản để trang bị cho mình nền tảng chăm sóc bản thân tốt nhất.

• Đảm bảo khớp ngậm đúng: Nhờ nhân viên y tế hoặc chuyên gia tư vấn sữa mẹ hỗ trợ kiểm tra và điều chỉnh tư thế cho bú để đảm bảo trẻ ngậm bắt núm vú sâu và bú hiệu quả.
• Cho bú thường xuyên và đều đặn: Cho trẻ bú theo nhu cầu, tránh để bầu vú quá căng trong thời gian dài. Thay đổi đa dạng các tư thế cho bú để hỗ trợ làm rỗng đều các khoang tuyến sữa.
• Chăm sóc núm vú nhẹ nhàng: Giữ núm vú khô ráo, sạch sẽ. Tránh dùng các loại xà phòng có độ tẩy rửa mạnh lau rửa núm vú làm khô nứt da.
• Lựa chọn trang phục thoải mái: Mặc áo ngực chất liệu cotton mềm mại, vừa vặn, không nâng ép hay có gọng kim loại cứng chèn ép lên bầu vú.
• Giữ tinh thần thoải mái: Dành thời gian nghỉ ngơi hợp lý, nhờ sự hỗ trợ của người thân trong gia đình để chăm sóc em bé, tránh tình trạng kiệt sức kéo dài.

Tài liệu tham khảo

• National Health Service (NHS). Mastitis. Available from: https://www.nhs.uk/conditions/mastitis/
• National Health Service (NHS). Breast abscess. Available from: https://www.nhs.uk/conditions/breast-abscess/
• Academy of Breastfeeding Medicine (ABM). ABM Clinical Protocol #36: The Mastitis Spectrum, Revised 2022. Available from: https://www.bfmed.org/assets/ABM%20Protocol%20%2336.pdf