Cận thị giả là gì và cách nhận biết chính xác để bảo vệ đôi mắt

Cận thị giả là gì?

Cận thị giả, trong thuật ngữ y khoa còn được gọi là co quắp điều tiết hoặc giả cận thị, là hiện tượng suy giảm thị lực nhìn xa mang tính chất tạm thời và có thể hồi phục. Tình trạng này xảy ra khi cơ thể mi trong nhãn cầu co rút quá mức và không thể giãn về trạng thái nghỉ tự nhiên sau khi mắt phải tập trung nhìn gần liên tục trong một khoảng thời gian dài.

Về bản chất quang học, khi cơ thể mi bị co thắt, thể thủy tinh bị giữ ở trạng thái phồng quá mức, làm tăng độ khúc xạ của mắt khiến các tia sáng song song hội tụ phía trước võng mạc thay vì rơi chính xác lên bề mặt võng mạc. Mặc dù hình ảnh quan sát được từ xa bị nhòe mờ tương tự như người bị cận thị thông thường, nhưng trục trước sau của nhãn cầu và giác mạc ở người bị cận thị giả hoàn toàn không có sự biến đổi cấu trúc giải phẫu. Hiện tượng này chủ yếu xuất phát từ lối sống phụ thuộc nhiều vào thiết bị công nghệ, điều kiện làm việc thiếu sáng và thói quen sinh hoạt chưa hợp lý.

Cơ chế sinh lý dẫn đến hiện tượng cận thị giả

Mắt người có khả năng điều tiết linh hoạt nhờ hoạt động nhịp nhàng của cơ thể mi và thể thủy tinh. Khi nhìn gần, cơ thể mi co lại để thể thủy tinh phồng lên, tăng công suất hội tụ giúp hình ảnh rơi đúng vào võng mạc. Ngược lại, khi nhìn xa, cơ thể mi giãn ra đưa mắt về trạng thái nghỉ.

Ở người bị cận thị giả, do thói quen nhìn gần liên tục nhiều giờ liền mà không cho mắt nghỉ ngơi, cơ thể mi rơi vào trạng thái co thắt liên tục và không thể tự giãn trở lại bình thường. Hậu quả là thể thủy tinh vẫn giữ độ cong lớn, làm cho các tia sáng từ vật ở xa hội tụ trước võng mạc, gây ra hiện tượng nhìn xa mờ hệt như mắt cận thị thật, dù trục nhãn cầu hoàn toàn bình thường.

Các dấu hiệu giúp nhận biết cận thị giả trong đời sống

Dấu hiệu nổi bật nhất của cận thị giả là thị lực nhìn xa bị suy giảm đột ngột sau một đợt học tập hoặc làm việc căng thẳng với máy tính, điện thoại hay đọc sách. Hiện tượng nhìn mờ này thường có tính chất dao động trong ngày, biểu hiện rõ hơn vào buổi chiều muộn hoặc cuối ngày và có xu hướng cải thiện sau khi ngủ đủ giấc hoặc được nghỉ ngơi thị giác.

Bên cạnh nhìn mờ, người mắc cận thị giả thường kèm theo cảm giác mỏi mắt, nhức mỏi sâu trong hốc mắt, chảy nước mắt sống, sợ ánh sáng và đau đầu vùng trán hoặc hai bên thái dương. Khi cố gắng nhìn rõ các vật ở xa, người bệnh thường có phản xạ nheo mắt hoặc nghiêng đầu nhằm giảm bớt độ mờ quang học.

Phân biệt cận thị giả và cận thị thật qua khám chuyên khoa

Về mặt triệu chứng cơ năng, cận thị giả và cận thị thật rất khó phân biệt vì cả hai đều gây giảm thị lực khi nhìn xa. Điểm khác biệt mấu chốt nằm ở cấu trúc giải phẫu: cận thị thật xuất phát từ việc trục nhãn cầu dài hơn bình thường hoặc độ cong giác mạc quá lớn, mang tính vĩnh viễn; trong khi cận thị giả chỉ là rối loạn chức năng điều tiết của cơ thể mi mang tính tạm thời.

Để xác định chính xác, người bệnh bắt buộc phải được bác sĩ nhãn khoa kiểm tra khúc xạ toàn diện. Phương pháp tiêu chuẩn là sử dụng thuốc nhỏ mắt liệt điều tiết nhằm làm tê liệt tạm thời cơ thể mi, đưa mắt về trạng thái nghỉ ngơi quang học hoàn toàn. Nếu sau khi nhỏ thuốc, độ cận biến mất hoàn toàn và mắt trở về bình thường, đó chính là cận thị giả. Trường hợp độ cận chỉ giảm một phần, người bệnh có thể đang vừa có cận thị thật vừa kèm theo co quắp điều tiết.

Hệ lụy của việc tự ý cắt kính khi bị cận thị giả

Một sai lầm phổ biến hiện nay là khi thấy mắt nhìn mờ, nhiều người vội vã đến các tiệm kính mắt thông thường để đo thị lực bằng máy đo khúc xạ tự động rồi cắt kính đeo ngay. Máy đo khúc xạ tự động thông thường không thể nhận biết được cơ thể mi đang bị co thắt, dẫn đến việc cho ra kết quả cận thị giả định, thậm chí độ cận đo được rất cao.

Việc đeo một cặp kính có độ cận khi bản thân không mắc cận thị thật sẽ ép cơ thể mi phải co bóp mạnh hơn nữa để bù trừ thấu kính phân kỳ. Tình trạng này khiến mắt chịu áp lực điều tiết nặng nề, gây chóng mặt, đau đầu, nhức mắt dữ dội. Lâu dần, sự quá tải điều tiết này kích thích trục nhãn cầu thích nghi bằng cách dài ra, vô tình biến một tình trạng co thắt tạm thời thành cận thị học đường thực sự và không thể đảo ngược.

Biện pháp thư giãn mắt và phòng ngừa rối loạn điều tiết

Để khắc phục cận thị giả và ngăn ngừa tái phát, điều chỉnh thói quen sử dụng mắt là biện pháp quan trọng hàng đầu. Nguyên tắc vàng là thực hiện quy tắc 20-20-20: cứ sau mỗi 20 phút làm việc nhìn gần, hãy hướng mắt nhìn ra một vật cách xa khoảng 6 mét trong vòng ít nhất 20 giây để cơ thể mi được thả lỏng hoàn toàn.

Không gian học tập và làm việc cần đảm bảo đủ ánh sáng tự nhiên hoặc ánh sáng đèn đồng đều, tránh bóng đổ và ánh sáng chói trực tiếp vào màn hình. Màn hình máy tính nên đặt thấp hơn tầm mắt khoảng 10 đến 15 độ và cách mắt từ 50 đến 60 cm. Thường xuyên chớp mắt chủ động để giữ ẩm bề mặt giác mạc, kết hợp massage nhẹ nhàng quanh hốc mắt, ngủ đủ giấc và tăng cường các hoạt động ngoài trời dưới ánh sáng tự nhiên để mắt thư giãn tối đa.

Lưu ý an toàn

Mọi biểu hiện nhìn mờ đột ngột hoặc mỏi mắt kéo dài cần được thăm khám tại các cơ sở y tế có chuyên khoa mắt uy tín. Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc nhỏ mắt liệt điều tiết, thuốc làm giãn đồng tử hoặc thuốc bổ mắt không rõ nguồn gốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ nhãn khoa. Người bệnh không nên tự chẩn đoán độ cận tại các cửa hàng kính mắt thiếu quy trình khám chuyên sâu, vì việc đeo kính sai chỉ định có thể gây tổn hại thị lực lâu dài.

Tóm tắt

Cận thị giả là tình trạng rối loạn điều tiết mắt mang tính tạm thời nhưng hoàn toàn có thể tiến triển thành tật khúc xạ vĩnh viễn nếu can thiệp sai cách. Khi nhận thấy thị lực nhìn xa suy giảm sau những giờ làm việc căng thẳng, người bệnh nên chủ động đến bệnh viện mắt hoặc phòng khám chuyên khoa để kiểm tra khúc xạ toàn diện, thay vì vội vàng đeo kính cận. Việc nghỉ ngơi thị giác hợp lý và duy trì thói quen dùng mắt lành mạnh là chìa khóa bảo vệ đôi mắt sáng khỏe lâu dài.