Cần làm gì khi bị bong gân mắt cá chân để mau hồi phục

Bong gân mắt cá chân là gì?

Bong gân mắt cá chân là tình trạng các dây chằng bao quanh khớp cổ chân bị kéo căng quá mức hoặc bị rách một phần cho đến toàn bộ do chuyển động vặn xoắn đột ngột. Khớp cổ chân là vị trí chịu toàn bộ trọng lượng cơ thể và có hệ thống dây chằng phức tạp để giữ vững cấu trúc xương sên, xương chày và xương mác. Chấn thương này thường xảy ra khi bàn chân bị lật vào trong hoặc lệch ra ngoài trong lúc đi lại trên bề mặt mấp mô, trượt ngã, bước hụt bậc cầu thang hoặc khi tham gia các môn thể thao đòi hỏi đổi hướng di chuyển nhanh như bóng đá, bóng rổ hay chạy bộ. Tùy theo mức độ tổn thương của bó dây chằng bên ngoài hay bên trong, chấn thương có thể diễn tiến từ đau nhẹ, bầm tím cục bộ cho đến mất hoàn toàn khả năng tì đè trọng lượng lên chân bị đau. Việc nhận biết bản chất chấn thương giúp người bệnh có thái độ chăm sóc đúng đắn, không chủ quan trước những tổn thương dây chằng tiềm ẩn.

Các bước sơ cứu ban đầu theo nguyên tắc RICE

Ngay sau khi chấn thương xảy ra, việc áp dụng phác đồ sơ cứu R.I.C.E là biện pháp y khoa cơ bản và hiệu quả nhất để hạn chế sưng phù và tổn thương mô mềm:

Nghỉ ngơi: Dừng ngay hoạt động đang thực hiện, không cố gắng đi lại hay dồn trọng lượng lên chân tổn thương để tránh làm rách thêm các sợi dây chằng.

Chườm lạnh: Sử dụng túi đá bọc trong một chiếc khăn vải sạch rồi áp nhẹ nhàng lên vùng mắt cá chân bị sưng trong khoảng 15 đến 20 phút mỗi lần, thực hiện cách nhau từ 2 đến 3 giờ trong hai ngày đầu. Chườm lạnh giúp co mạch máu tại chỗ, giảm phù nề và làm dịu cảm giác đau buốt rõ rệt. Tuyệt đối không áp trực tiếp đá lạnh lên da để phòng ngừa bỏng lạnh mô mềm.

Băng ép: Dùng băng thun y tế quấn nhẹ nhàng từ bàn chân lên qua khớp cổ chân với lực ép vừa phải. Băng ép giúp cố định khớp và giảm tích tụ dịch viêm, nhưng không nên quấn quá chặt vì có thể gây cản trở lưu thông tuần hoàn máu dẫn đến tê bì đầu ngón chân.

Kê cao chân: Khi ngồi hoặc nằm nghỉ, hãy kê chân bị thương lên cao hơn mức tim bằng gối mềm nhằm tạo điều kiện cho máu và dịch bạch huyết hồi lưu thuận lợi về tim, giúp vùng mắt cá chân bớt sưng tức.

Những sai lầm nguy hiểm cần tránh trong chăm sóc tại nhà

Trong quá trình tự chăm sóc tại nhà, rất nhiều người mắc phải những sai lầm khiến chấn thương trở nên trầm trọng và khó hồi phục:

Thoa dầu nóng hoặc chườm ấm: Đây là sai lầm phổ biến nhất. Rượu thuốc, dầu gió hoặc cao dán tạo nhiệt gây giãn các mao mạch đang bị tổn thương, khiến máu và dịch rỉ viêm tràn nhiều hơn vào khoang khớp, dẫn đến sưng nề to và bầm tím lan rộng.

Tự ý nắn bóp hoặc giật khớp: Nhiều người tin rằng nắn bóp có thể giúp khớp vào lại vị trí cũ. Tuy nhiên hành động này có thể làm rách đứt hoàn toàn dây chằng đang tổn thương, thậm chí làm di lệch những mảnh xương rạn nứt nếu có gãy xương kèm theo.

Vận động mạnh quá sớm: Việc cố gắng đi lại, chạy nhảy hoặc chơi thể thao khi khớp cổ chân chưa hoàn toàn ổn định khiến dây chằng bị kéo giãn liên tục, không thể liền sẹo bình thường, dễ dẫn đến hội chứng mất vững cổ chân mạn tính.

Tự ý dùng thuốc giảm đau bừa bãi: Việc lạm dụng các thuốc giảm đau kháng viêm khi chưa có ý kiến tư vấn từ bác sĩ hoặc dược sĩ có thể gây tác dụng phụ lên dạ dày, thận và che lấp các dấu hiệu chấn thương nghiêm trọng.

Phục hồi chức năng và tập vận động sau chấn thương

Sau giai đoạn cấp tính từ 48 đến 72 giờ, khi hiện tượng sưng nề và đau buốt đã thuyên giảm, người bệnh cần bắt đầu các bài tập vận động nhẹ nhàng để khôi phục tầm vận động của khớp:

Vận động chủ động nhẹ nhàng: Người bệnh có thể thực hiện xoay nhẹ khớp cổ chân, gập duỗi bàn chân hoặc vẽ các chữ cái trong không khí bằng ngón chân cái. Các bài tập này kích thích lưu thông máu nuôi dưỡng mô sẹo và ngăn chặn nguy cơ cứng khớp do bất động kéo dài.

Bài tập kéo giãn và tăng cường sức mạnh: Khi cơn đau đã giảm đáng kể, việc kéo giãn nhẹ nhàng gân gót chân và tập co các nhóm cơ cẳng chân sẽ giúp củng cố sự nâng đỡ cho khớp cổ chân.

Tập thăng bằng và cảm thụ bản thể: Đứng trên một chân hoặc đứng trên đệm mút mềm giúp các thụ thể thần kinh quanh khớp cổ chân phục hồi khả năng nhận biết vị trí không gian, từ đó giảm thiểu tối đa nguy cơ bị lật cổ chân tái phát khi quay trở lại sinh hoạt bình thường. Mọi bài tập cần được thực hiện tăng dần cường độ và phải dừng lại ngay nếu xuất hiện cơn đau nhói bất thường.

Thời điểm người bệnh cần đến cơ sở y tế thăm khám

Mặc dù phần lớn các trường hợp bong gân nhẹ có thể cải thiện sau vài tuần chăm sóc cẩn thận, người bệnh tuyệt đối không được chủ quan bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo tổn thương nghiêm trọng:

Không thể chịu lực tì đè: Nếu người bệnh hoàn toàn không thể đứng dậy hoặc bước đi dù chỉ vài bước ngay sau chấn thương, cần nghĩ đến nguy cơ đứt hoàn toàn dây chằng hoặc gãy xương cổ chân.

Biến dạng khớp rõ rệt: Vùng cổ chân bị lệch trục, có hõm bất thường hoặc xương chồi lên dưới da là tình huống khẩn cấp cần được nắn chỉnh và cố định bởi bác sĩ chuyên khoa chấn thương chỉnh hình.

Mất cảm giác hoặc tím tái đầu chi: Bàn chân, ngón chân có biểu hiện lạnh ngắt, tê bì mất cảm giác hoặc da chuyển sang màu tái nhợt cho thấy mạch máu hoặc dây thần kinh có thể đang bị chèn ép.

Đau và sưng không cải thiện: Nếu sau 3 đến 5 ngày áp dụng các biện pháp chăm sóc tại nhà mà tình trạng đau nhức, sưng nề vẫn không giảm bớt, người bệnh cần đến bệnh viện để chụp X-quang hoặc cộng hưởng từ nhằm đánh giá toàn diện cấu trúc khớp.

Lưu ý an toàn

Các hướng dẫn chăm sóc trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo cho những trường hợp bong gân mắt cá chân mức độ nhẹ. Người bệnh không được tự ý dùng thuốc giảm đau liều cao hoặc cố gắng nắn bẻ khớp tại nhà. Nếu có tiền sử bệnh lý chuyển hóa, rối loạn đông máu hoặc chấn thương xảy ra sau một lực tác động rất mạnh, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa cơ xương khớp để được bác sĩ chẩn đoán chính xác bằng chẩn đoán hình ảnh và chỉ định phác đồ phục hồi an toàn.

Tóm tắt

Bong gân mắt cá chân tuy là chấn thương phổ biến nhưng cần được sơ cứu đúng cách ngay từ những giờ đầu để tránh các biến chứng mạn tính. Việc tuân thủ nguyên tắc nghỉ ngơi, chườm lạnh, băng ép và phục hồi chức năng khoa học sẽ giúp khớp cổ chân nhanh chóng lấy lại sự vững chắc. Hãy chủ động thăm khám y tế sớm khi có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào.