Cách chăm sóc và hỗ trợ xử trí nấm miệng ở trẻ sơ sinh

Nấm miệng ở trẻ sơ sinh là gì?

Nấm miệng ở trẻ sơ sinh, còn được gọi dân gian là tưa miệng, xảy ra khi nấm men Candida albicans phát triển vượt tầm kiểm soát trên lớp màng nhầy của khoang miệng. Ở trạng thái bình thường, loại vi nấm này có thể hiện diện với số lượng nhỏ mà không gây hại nhờ sự cân bằng của hệ vi sinh vật và hệ thống miễn dịch tự nhiên. Tuy nhiên, ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, hàng rào miễn dịch chưa hoàn thiện kết hợp với niêm mạc miệng còn rất non nớt tạo điều kiện thuận lợi cho nấm sinh sôi nhanh chóng. Ngoài ra, việc trẻ phải dùng kháng sinh sớm, mẹ bị nhiễm nấm âm đạo khi sinh nở hoặc các dụng cụ bú mớm không được vô trùng cũng là những yếu tố nguy cơ thường gặp. Bệnh không đe dọa trực tiếp đến tính mạng nhưng nếu không can thiệp kịp thời, tổn thương có thể lan xuống thanh quản, thực quản, gây khó thở, viêm đường tiêu hóa hoặc dẫn đến suy dinh dưỡng do trẻ biếng bú kéo dài.

Phân biệt nấm miệng với cặn sữa sinh lý ở trẻ sơ sinh

Dấu hiệu đặc trưng của nấm miệng là sự xuất hiện của các mảng màu trắng đục hoặc hơi ngả vàng, bám chặt trên bề mặt lưỡi, nướu, niêm mạc má trong hoặc vòm miệng. Nhiều phụ huynh dễ nhầm lẫn mảng nấm này với cặn sữa sau khi trẻ bú. Tuy nhiên, cặn sữa thường mỏng, phân tán rời rạc và dễ dàng bong ra sau khi trẻ nuốt nước bọt hoặc được lau nhẹ bằng gạc mềm.

Trong khi đó, mảng tổn thương do nấm Candida albicans thường kết tụ thành từng mảng giả mạc dính chắc. Nếu người chăm sóc cố tình cạo hoặc chà xát mạnh, lớp màng trắng bong ra sẽ để lại nền niêm mạc bên dưới viêm đỏ, sưng nề và rất dễ rướm máu. Tình trạng này khiến trẻ có cảm giác bỏng rát, đau đớn khi tiếp xúc với sữa hoặc núm vú, dẫn đến hiện tượng quấy khóc vô cớ, ngậm ti lỏng lẻo, bú ngắt quãng hoặc từ chối bú hoàn toàn. Việc quan sát kỹ lưỡng các đặc điểm tổn thương này giúp cha mẹ sớm phát hiện bệnh và có hướng xử trí phù hợp.

Chăm sóc và vệ sinh khoang miệng đúng cách cho trẻ

Vệ sinh khoang miệng đúng kỹ thuật là bước nền tảng hỗ trợ loại bỏ bớt bào tử nấm và làm dịu niêm mạc cho trẻ. Trước khi thực hiện, người chăm sóc cần rửa tay thật sạch bằng xà phòng sát khuẩn. Sử dụng miếng gạc rơ lưỡi vô trùng, dùng một lần quấn vào ngón tay trỏ, sau đó làm ẩm bằng dung dịch nước muối sinh lý 0,9% chuyên dùng cho trẻ nhỏ.

Khi rơ miệng, phụ huynh nhẹ nhàng đưa ngón tay vào khóe miệng trẻ, lau lần lượt từ hai bên niêm mạc má, vòm họng, nướu và cuối cùng là bề mặt lưỡi theo một chiều từ trong ra ngoài. Cần thao tác dứt khoát nhưng hết sức nhẹ nhàng, tránh đưa ngón tay quá sâu vào cuống họng vì có thể kích thích phản xạ nôn trớ của trẻ sơ sinh. Nên tiến hành rơ miệng khi bụng trẻ đang đói, tốt nhất là trước cữ bú khoảng 30 phút để hạn chế nguy cơ sặc sữa. Tuyệt đối không áp dụng các biện pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng y khoa như dùng nước cốt chanh, mật ong hay các loại lá cây giã nát vì có thể gây bỏng rát niêm mạc hoặc ngộ độc cho trẻ nhỏ.

Nguyên tắc sử dụng thuốc kháng nấm theo hướng dẫn y tế

Nấm miệng là bệnh nhiễm trùng do vi nấm gây ra, do đó trong nhiều trường hợp việc vệ sinh thông thường không thể loại bỏ triệt để mầm bệnh. Khi tổn thương lan rộng hoặc trẻ quấy khóc nhiều, việc thăm khám tại cơ sở y tế chuyên khoa nhi là vô cùng cần thiết để bác sĩ đánh giá mức độ và chỉ định thuốc kháng nấm tại chỗ thích hợp. Hoạt chất kháng nấm thường được ưu tiên chỉ định cho trẻ sơ sinh là nystatin dạng hỗn dịch giọt hoặc các thuốc phù hợp theo độ tuổi dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ.

Cha mẹ cần tuyệt đối tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ và dược sĩ về cách thoa thuốc cũng như thời gian sử dụng. Thông thường, thuốc kháng nấm tại chỗ được chấm trực tiếp lên các vị trí tổn thương sau khi đã vệ sinh sạch khoang miệng, và nên giữ thuốc lưu lại trên niêm mạc càng lâu càng tốt bằng cách không cho trẻ bú ngay sau khi thoa. Một sai lầm phổ biến là phụ huynh thường tự ý dừng thuốc ngay khi thấy các mảng trắng biến mất. Điều này dễ khiến nấm bùng phát trở lại vì các bào tử nấm ẩn sâu vẫn chưa bị tiêu diệt hoàn toàn. Do đó, cần dùng đủ thời gian theo đúng phác đồ y khoa đã được khuyến cáo.

Các biện pháp ngăn ngừa nguy cơ nấm miệng tái phát

Khả năng tái phát của nấm miệng ở trẻ sơ sinh rất cao nếu môi trường sống và các vật dụng tiếp xúc hàng ngày không được xử lý vô khuẩn triệt để. Bào tử nấm Candida có thể tồn tại bền bỉ trên bề mặt núm vú giả, bình sữa, dụng cụ hút sữa và đồ chơi ngậm cắn của trẻ. Vì vậy, tất cả các vật dụng này cần được rửa sạch và tiệt trùng bằng nước sôi hoặc máy tiệt trùng chuyên dụng sau mỗi lần sử dụng.

Bên cạnh đó, đối với những trẻ bú mẹ trực tiếp, nguồn lây nhiễm có thể bắt nguồn từ núm vú của người mẹ. Nếu người mẹ bị nhiễm nấm ở vùng núm vú hoặc quầng vú với các biểu hiện như ngứa ngáy, nóng rát, nứt cổ gà hoặc bong tróc da, mẹ cần được thăm khám và điều trị đồng thời cùng với trẻ. Việc này giúp cắt đứt chu kỳ lây nhiễm chéo giữa mẹ và con. Giữ cho vùng ngực mẹ luôn khô thoáng, thay miếng lót thấm sữa thường xuyên và phơi khô áo lót dưới ánh nắng mặt trời cũng là những biện pháp hỗ trợ phòng ngừa nấm tái phát rất hiệu quả.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức chăm sóc và không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định y khoa trực tiếp. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc kháng nấm đường uống toàn thân hoặc thuốc bôi chứa corticoid để dùng cho trẻ sơ sinh khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa nhi. Tránh áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng chưa kiểm chứng vì có thể gây ngộ độc hoặc tổn thương nặng thêm niêm mạc miệng của trẻ.

Tóm tắt

Nấm miệng ở trẻ sơ sinh là tình trạng nhiễm trùng bề mặt thường gặp và có thể kiểm soát hiệu quả khi được chăm sóc đúng cách. Phụ huynh không nên nóng vội hay tự ý dùng các bài thuốc dân gian chưa kiểm chứng. Việc giữ vệ sinh bú mớm, rơ lưỡi nhẹ nhàng và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa nhi sẽ giúp trẻ mau hồi phục, ăn bú ngon miệng và hạn chế nguy cơ tái phát.