Cách xử lý khi trẻ bị tiêu chảy và nôn trớ an toàn và đúng cách

Trẻ bị tiêu chảy và nôn trớ là gì?

Tình trạng nôn trớ kết hợp với tiêu chảy cấp ở trẻ em thường là phản ứng của đường tiêu hóa trước sự xâm nhập của tác nhân gây bệnh như rotavirus, norovirus, vi khuẩn đường ruột hoặc do dị ứng và ngộ độc thực phẩm. Khi đường ruột và dạ dày bị viêm nhiễm, nhu động tăng co bóp tống xuất chất chứa ra ngoài qua đường nôn và đường phân lỏng. Do cơ thể trẻ em chứa tỷ lệ nước cao nhưng cơ chế tự điều hòa còn non nớt, sự mất nước xảy ra với tốc độ rất nhanh so với người lớn. Nếu không được bù dịch kịp thời, thể tích tuần hoàn suy giảm sẽ dẫn đến tụt huyết áp, tổn thương thận cấp và rối loạn thăng bằng kiềm toan. Do đó, mục tiêu điều trị hàng đầu luôn là ngăn ngừa mất nước, bảo vệ niêm mạc ruột và duy trì thể trạng thay vì chỉ tập trung tìm cách chặn đứng ngay lập tức các cơn nôn trớ hay tiêu chảy.

Bù nước và điện giải kịp thời đúng nguyên tắc y khoa

Mối nguy hại lớn nhất khi trẻ xuất hiện đồng thời hai triệu chứng nôn trớ và tiêu chảy là cơ thể mất đi lượng lớn nước cùng các chất điện giải thiết yếu trong thời gian ngắn. Việc bù dịch cần được tiến hành sớm ngay từ khi trẻ bắt đầu có biểu hiện. Giải pháp an toàn hàng đầu được khuyến cáo là sử dụng dung dịch bù nước đường uống theo đúng hướng dẫn của cán bộ y tế hoặc nhà sản xuất. Phụ huynh cần pha gói bột đúng chính xác lượng nước quy định, không pha quá đặc hoặc quá loãng vì có thể làm rối loạn cân bằng điện giải của trẻ.

Cách cho uống cũng đóng vai trò quyết định khả năng giữ nước của dạ dày. Thay vì ép trẻ uống một cốc đầy, người chăm sóc nên kiên nhẫn bón từng thìa nhỏ hoặc cho trẻ nhấp từng ngụm bé cách nhau khoảng 2 đến 3 phút. Nếu trẻ vừa nôn trớ, hãy để dạ dày nghỉ ngơi từ 15 đến 20 phút rồi mới tiếp tục cho uống lại thật chậm. Với trẻ còn đang bú mẹ, hãy tăng cường cữ bú thành nhiều lần trong ngày, mỗi lần cho bú lượng vừa phải để giảm áp lực lên cơ vòng thực quản.

Xây dựng chế độ dinh dưỡng dễ tiêu hóa cho trẻ

Quan niệm kiêng khem quá mức hay cắt giảm hoàn toàn khẩu phần ăn khi trẻ gặp vấn đề tiêu hóa là sai lầm có thể dẫn đến suy kiệt và làm chậm quá trình phục hồi niêm mạc ruột. Trẻ vẫn cần được cung cấp năng lượng và dưỡng chất để chống lại nhiễm trùng, nhưng thức ăn cần được chế biến dưới dạng lỏng, mềm, dễ tiêu hóa như cháo loãng, súp dinh dưỡng nấu cùng thịt nạc xay nhỏ và cà rốt nghiền.

Khẩu phần ăn nên được chia nhỏ thành nhiều bữa trong ngày, khoảng 5 đến 6 bữa nhỏ thay vì 3 bữa chính nhiều thức ăn. Phụ huynh nên tránh cho trẻ ăn các món chiên xào nhiều dầu mỡ, đồ ăn cay nóng, đồ ngọt nhiều đường nhân tạo hoặc các loại nước ngọt có ga vì những thành phần này làm tăng áp lực thẩm thấu trong lòng ruột, khiến triệu chứng tiêu chảy kéo dài và nặng nề hơn. Khi trẻ đã ngừng nôn trớ, có thể dần dần chuyển về chế độ ăn uống bình thường theo từng mức độ thích nghi của hệ tiêu hóa.

Những sai lầm cần tránh khi chăm sóc trẻ tại nhà

Nhiều phụ huynh vì quá lo lắng nên thường vội vàng tìm đến các loại thuốc cầm nôn hoặc thuốc cầm tiêu chảy bán sẵn ngoài quầy. Việc tự ý sử dụng các thuốc này khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa nhi tiềm ẩn rất nhiều rủi ro. Thuốc ức chế nhu động ruột có thể giữ các độc tố, virus hoặc vi khuẩn bên trong lòng ruột, gây trướng bụng nghiêm trọng, hoại tử ruột hoặc làm lu mờ triệu chứng khiến việc chẩn đoán sau đó trở nên phức tạp.

Một sai lầm phổ biến khác là tự ý mua thuốc kháng sinh về cho trẻ uống. Đa phần các đợt tiêu chảy cấp kèm nôn ở trẻ nhỏ bắt nguồn từ virus đường ruột, nơi kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng tiêu diệt mầm bệnh mà còn tiêu diệt hệ vi sinh vật có lợi, gây loạn khuẩn đường ruột nặng thêm. Ngoài ra, việc pha dung dịch điện giải vào sữa, nước ép trái cây hay sử dụng các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc đều có thể khiến tình trạng mất nước và rối loạn tiêu hóa ở trẻ chuyển biến xấu đi nhanh chóng.

Theo dõi sát dấu hiệu mất nước và các chỉ báo nguy hiểm

Trong suốt quá trình chăm sóc tại nhà, cha mẹ phải liên tục theo dõi tình trạng toàn thân và mức độ mất nước của trẻ. Các biểu hiện mất nước mức độ nhẹ đến trung bình bao gồm môi khô, lưỡi khô, khát nước đòi uống liên tục, mắt trũng nhẹ và lượng nước tiểu giảm đi rõ rệt, tã lót của trẻ sơ sinh khô sau nhiều giờ liền. Khi trẻ quấy khóc nhưng không có nước mắt hoặc thóp trước ở trẻ nhỏ bị lõm xuống, đó là dấu hiệu cho thấy lượng dịch cơ thể đang suy giảm đáng kể.

Gia đình cần nhanh chóng đưa trẻ đến bệnh viện hoặc cơ sở y tế gần nhất khi phát hiện một trong các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm sau: trẻ nôn ói liên tục không thể dung nạp bất kỳ thìa nước nào, li bì, khó đánh thức hoặc ngược lại bứt rứt kích thích, co giật, sốt cao khó hạ, phân có lẫn máu tươi hoặc phân có màu đen nhớt, bụng chướng căng đau đớn. Những trường hợp này cần được bác sĩ đánh giá lâm sàng, xét nghiệm cần thiết và có thể phải truyền dịch tĩnh mạch để bảo vệ tính mạng cho trẻ.

Lưu ý an toàn

Các thông tin chăm sóc trên chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thể thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa nhi. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc chống nôn hay thuốc cầm tiêu chảy khi chưa có chỉ định y khoa. Khi trẻ có biểu hiện mất nước, nôn trớ liên tục hoặc mệt lả, việc đưa trẻ đến cơ sở y tế là quyết định bắt buộc và an toàn nhất.

Tóm tắt

Tình trạng trẻ bị tiêu chảy kèm nôn trớ đòi hỏi sự bình tĩnh, cẩn trọng và theo dõi sát sao từ phụ huynh. Việc ưu tiên hàng đầu luôn là bù nước đúng nguyên tắc và duy trì nguồn dinh dưỡng dễ hấp thu. Khi nhận thấy bất kỳ thay đổi bất thường nào về sức sống, khả năng uống nước hoặc dấu hiệu toàn thân của trẻ, gia đình hãy đưa con đến cơ sở y tế chuyên khoa nhi để được bác sĩ thăm khám và hướng dẫn kịp thời.