Cách sơ cứu và xử trí khi bị bỏng mắt an toàn, đúng kỹ thuật
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Bỏng mắt là tình trạng cấp cứu nhãn khoa đặc biệt nguy hiểm, có thể đe dọa trực tiếp đến thị lực và cấu trúc nhãn cầu. Tai nạn này xảy ra rất nhanh trong quá trình sinh hoạt hàng ngày hoặc lao động khi mắt tiếp xúc với hóa chất, nhiệt độ cao hoặc tia bức xạ.
Việc can thiệp và sơ cứu đúng cách ngay trong những phút đầu tiên giữ vai trò then chốt trong việc bảo tồn chức năng thị giác. Nắm rõ nguyên tắc xử trí tức thì, thao tác rửa mắt chuẩn xác và nhận biết các điều cấm kỵ sẽ giúp hạn chế tối đa di chứng sẹo giác mạc hoặc suy giảm thị lực vĩnh viễn.
Sơ cứu bỏng mắt là gì?
Bỏng mắt là tổn thương cấp tính ở mi mắt, kết mạc, giác mạc và các cấu trúc sâu hơn của nhãn cầu do tác động của các yếu tố hóa học, nhiệt học hoặc bức xạ quang học. Trong đó, bỏng mắt do hóa chất thường chiếm tỷ lệ cao và tiềm ẩn nhiều nguy cơ diễn tiến phức tạp. Hóa chất dạng kiềm có khả năng làm tan lipid màng tế bào, dẫn đến hoại tử hóa lỏng và thâm nhập sâu vào tiền phòng, trong khi hóa chất dạng axit gây hoại tử đông vón tạo thành hàng rào protein giới hạn phần nào sự thâm nhập. Mức độ tổn thương sau bỏng mắt có thể dao động từ kích ứng nhẹ, trợt biểu mô giác mạc cho đến thiếu máu cục bộ vùng rìa, đục giác mạc toàn bộ và hoại tử nhãn cầu. Khả năng phục hồi của mắt phụ thuộc chặt chẽ vào thời gian từ lúc tiếp xúc đến khi được rửa sạch và can thiệp y khoa chuyên sâu.
Các dạng tác nhân phổ biến gây bỏng mắt trong sinh hoạt và lao động
Bỏng mắt thường xảy ra trong đời sống sinh hoạt, lao động sản xuất hoặc vui chơi giải trí. Nguyên nhân phổ biến nhất là bỏng do hóa chất, bao gồm các dung dịch axit như axit sunfuric trong bình ắc quy, hóa chất tẩy rửa hoặc chất kiềm như vôi sống, vôi tôi, xà phòng đặc, xi măng và amoniac. Ngoài hóa chất, bỏng mắt còn xuất phát từ nhiệt độ cao như hơi nước nóng, dầu mỡ sôi bắn vào, tàn lửa hàn hoặc kim loại nóng chảy. Bỏng bức xạ do tia cực tím từ ánh nắng gắt hoặc hồ quang hàn điện cũng là dạng tổn thương thường gặp. Mức độ nghiêm trọng phụ thuộc vào bản chất tác nhân, nồng độ hóa chất, nhiệt độ tiếp xúc và thời gian tác nhân lưu lại trên bề mặt nhãn cầu. Xác định nhanh nhóm tác nhân giúp định hướng sơ cứu và hỗ trợ bác sĩ chuyên khoa mắt lựa chọn phác đồ can thiệp phù hợp nhất.
Quy trình rửa mắt đúng kỹ thuật ngay sau khi xảy ra tai nạn
Khi không may bị hóa chất hoặc dị vật nhiệt bắn vào mắt, rửa mắt khẩn cấp là bước can thiệp quan trọng nhất quyết định cơ hội phục hồi thị lực. Bạn cần đưa mắt ngay dưới vòi nước chảy nhẹ, dùng cốc nước sạch hoặc bình nước muối sinh lý để xối liên tục. Khi rửa, hãy dùng ngón tay vành rộng mi mắt trên và mi mắt dưới, đồng thời đảo mắt theo nhiều hướng để dòng nước cuốn trôi hoàn toàn hóa chất còn đọng lại trong cùng đồ kết mạc. Thời gian rửa mắt cần duy trì liên tục từ mười lăm đến hai mươi phút. Nếu chỉ có một mắt bị bỏng, cần nghiêng đầu về phía bên mắt tổn thương để dòng nước chảy ra ngoài, tuyệt đối không để hóa chất cuốn sang mắt lành. Trong lúc rửa, nếu người bệnh đang đeo kính áp tròng, hãy nhẹ nhàng tháo bỏ kính ngay khi có thể để tránh giữ hóa chất lại trên giác mạc.
Những sai lầm nghiêm trọng cần tuyệt đối tránh khi sơ cứu bỏng mắt
Nhiều trường hợp tổn thương mắt trở nên nghiêm trọng hơn không phải do tác nhân ban đầu mà do xử trí sai lầm tại chỗ. Sai lầm nguy hiểm nhất là chậm trễ việc rửa mắt để đi tìm loại thuốc nhỏ cụ thể hoặc tìm kiếm thông tin trên mạng. Một số người theo thói quen lấy tay dụi mạnh vào mắt, hành động này vô tình làm trầy xước lớp biểu mô mỏng manh của giác mạc và khiến hóa chất ngấm sâu hơn. Tuyệt đối không tự ý áp dụng các biện pháp truyền miệng như nhỏ sữa mẹ, nước chanh, đắp lá cây, lòng trắng trứng hoặc bôi mỡ trăn vào mắt bị bỏng. Ngoài ra, việc dùng dung dịch axit yếu để trung hòa kiềm hoặc ngược lại là điều cấm kỵ vì phản ứng trung hòa sinh nhiệt sẽ gây thêm một đợt bỏng nhiệt thứ phát nguy hiểm. Người bệnh cũng không được tự ý mua các loại thuốc nhỏ mắt chứa kháng sinh kết hợp corticoid để tự điều trị khi chưa có chỉ định từ bác sĩ.
Các bước chăm sóc y tế chuyên khoa tiếp theo tại bệnh viện
Sau khi hoàn thành bước rửa mắt sơ cứu, người bệnh cần được chuyển ngay đến cơ sở y tế có chuyên khoa mắt gần nhất. Khi di chuyển, có thể dùng gạc sạch vô trùng hoặc một chiếc cốc giấy nhỏ úp nhẹ lên mắt để bảo vệ mắt khỏi bụi bẩn và ánh sáng chói, tránh băng ép chặt tạo áp lực lên nhãn cầu. Nếu có thể, hãy mang theo nhãn mác, bao bì hoặc hình ảnh của loại hóa chất đã gây bỏng để bác sĩ nắm rõ thành phần và độ pH. Tại bệnh viện, bác sĩ nhãn khoa sẽ tiến hành đo pH bề mặt kết mạc, lấy dị vật còn sót lại dưới kính sinh hiển vi, tra thuốc tê giảm đau và tiếp tục rửa mắt chuyên sâu bằng dung dịch đệm đẳng trương. Dựa trên mức độ tổn thương giác mạc và kết mạc, bác sĩ sẽ chỉ định thuốc kháng sinh nhỏ mắt phòng nhiễm trùng, chất bôi trơn nhân tạo thúc đẩy biểu mô hóa hoặc các biện pháp can thiệp ngoại khoa khi cần thiết.
Lưu ý an toàn
Mọi thông tin hướng dẫn sơ cứu chỉ mang tính giáo dục y tế cộng đồng và không thay thế cho việc thăm khám, xử trí của bác sĩ chuyên khoa mắt. Bỏng mắt luôn là một tình trạng cấp cứu nhãn khoa khẩn cấp. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng bất kỳ loại thuốc nhỏ mắt, thuốc mỡ kháng sinh hay dung dịch tự pha chế nào khi chưa có đánh giá tổn thương giác mạc từ nhân viên y tế. Sau khi hoàn thành sơ cứu rửa mắt tại chỗ, việc đến cơ sở y tế có chuyên khoa mắt là bắt buộc để ngăn ngừa nguy cơ nhiễm trùng và di chứng suy giảm thị lực lâu dài.
Tóm tắt
Bỏng mắt là một trong những tai nạn cấp cứu nhãn khoa cần hành động nhanh chóng và chính xác. Việc rửa mắt liên tục ngay tại chỗ quyết định phần lớn khả năng bảo tồn thị lực trước khi người bệnh đến bệnh viện. Tuyệt đối không tự ý dùng mẹo dân gian hoặc nhỏ thuốc bừa bãi. Hãy đến ngay cơ sở chuyên khoa mắt để được bác sĩ đánh giá và kiểm soát biến chứng kịp thời.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải rửa bằng nước muối sinh lý khi bị bỏng mắt không?
Nước muối sinh lý là lựa chọn tối ưu nhưng nếu không có sẵn, bạn cần dùng ngay nước sạch sinh hoạt hoặc nước đun sôi để nguội. Yếu tố quyết định là rửa mắt ngay lập tức mà không được chậm trễ.
Bỏng mắt do axit hay do kiềm nguy hiểm hơn?
Bỏng mắt do hóa chất kiềm như vôi tôi, xà phòng, amoniac thường nguy hiểm hơn vì kiềm có khả năng hòa tan protein và thẩm thấu rất sâu vào các mô nội nhãn, gây tổn thương kéo dài.
Bị hóa chất bắn vào mắt có nên dụi mắt cho đỡ rát không?
Người bệnh tuyệt đối không được dụi mắt vì hành động này có thể làm xước biểu mô giác mạc, ép hóa chất hoặc dị vật thâm nhập sâu hơn vào nhãn cầu khiến tổn thương thêm trầm trọng.
Làm sao để nước rửa mắt không chảy sang bên mắt lành?
Khi rửa mắt cần hướng mắt bị thương xuống phía dưới để dòng nước chảy từ góc trong ra góc ngoài, tránh để hóa chất chảy tràn sang mắt lành còn lại hoặc vùng da lân cận.
Sau khi rửa mắt thấy đỡ rát thì có cần đi khám bác sĩ không?
Tất cả các trường hợp bỏng mắt đều phải đến bệnh viện chuyên khoa mắt ngay sau sơ cứu, vì nhiều tổn thương sâu trên giác mạc chỉ có thể phát hiện qua máy sinh hiển vi.
