Cách phân biệt bệnh sởi và thủy đậu qua biểu hiện phát ban

Phân biệt sởi và thủy đậu là gì?

Bệnh sởi và bệnh thủy đậu đều là những bệnh lý lây truyền qua đường hô hấp hoặc qua tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết từ người bệnh. Sởi do virus thuộc họ Paramyxoviridae gây ra, có khả năng lây lan cực kỳ nhanh chóng trong không khí qua các giọt bắn nhỏ li ti khi người bệnh ho hoặc hắt hơi. Trong khi đó, thủy đậu do virus Varicella Zoster gây ra, lây qua giọt bắn đường hô hấp hoặc qua việc tiếp xúc trực tiếp với chất dịch tiết ra từ các bóng nước bị vỡ trên da.

Mặc dù cùng gây ra tình trạng sốt phát ban, bản chất sinh bệnh học và quá trình diễn tiến lâm sàng của hai bệnh hoàn toàn khác nhau. Sởi tấn công mạnh vào hệ thống biểu mô đường hô hấp và hệ miễn dịch, gây phản ứng viêm long toàn thân sâu sắc. Thủy đậu lại tập trung tấn công các tế bào biểu bì da và dây thần kinh cảm giác, tạo ra các tổn thương bóng nước nông đặc thù. Nhận thức rõ bản chất từng bệnh giúp gia đình chủ động cách ly và có biện pháp chăm sóc phù hợp.

Hình thái và tính chất tổn thương phát ban ngoài da

Điểm khác biệt rõ ràng nhất để phân biệt sởi và thủy đậu nằm ở đặc điểm của tổn thương da. Ban sởi thường là các nốt dát sẩn nhỏ li ti màu hồng hoặc đỏ, bề mặt phẳng hoặc hơi gồ lên khỏi mặt da, khi căng da ra thì nốt ban biến mất. Các nốt ban sởi thường mịn, không chứa dịch nước bên trong và có xu hướng kết dính lại thành từng mảng rộng. Sau khi lặn, ban sởi bong vảy mịn như phấn và để lại vết thâm rằn trên da hay còn gọi là dấu hiệu vằn da hổ.

Ngược lại, ban thủy đậu có hình thái tiến triển rất đặc trưng từ dát đỏ sang nốt sẩn rồi nhanh chóng chuyển thành các bóng nước trong suốt hình tròn hoặc bầu dục. Sau khoảng một đến hai ngày, dịch trong bóng nước đục dần do chứa mủ tế bào rồi vỡ ra, đóng vảy tiết màu nâu sẫm. Trên cùng một vùng da của bệnh nhân thủy đậu, người ta có thể quan sát thấy nhiều lứa ban khác nhau cùng tồn tại, từ nốt mới mọc, bóng nước căng tròn cho đến vảy tiết khô sắp bong. Bề mặt bóng nước rất mỏng manh và dễ vỡ khi cọ xát.

Trình tự xuất hiện và vị trí phân bố của nốt ban

Trình tự xuất hiện và đường lan rộng của ban sởi tuân theo một quy luật tuần tự từ trên xuống dưới rất chặt chẽ. Nốt ban sởi thường bắt đầu xuất hiện đầu tiên ở sau tai, vùng chân tóc, sau đó lan dần ra trán, mặt, cổ rồi lan xuống ngực, lưng, cánh tay. Trong những ngày tiếp theo, ban tiếp tục lan xuống bụng, đùi, cẳng chân và bàn chân. Quá trình lặn của ban sởi cũng diễn ra theo đúng thứ tự mọc trước lặn trước, mọc sau lặn sau.

Trong khi đó, ban thủy đậu lại không tuân theo quy luật tuần tự đầu mặt trước chân tay sau. Nốt đậu thường xuất hiện đầu tiên ở vùng thân mình như ngực, bụng, lưng, sau đó mới lan nhanh lên mặt, cổ và tứ chi. Các nốt thủy đậu mọc rải rác khắp cơ thể và có thể xuất hiện cả ở niêm mạc miệng, kết mạc mắt, vùng da đầu có tóc và cơ quan sinh dục. Sự phân bố của thủy đậu mang tính chất hướng tâm, tập trung nhiều ở thân mình và xuất hiện theo từng đợt ngắt quãng trong vòng vài ngày, khiến các nốt ban cũ và mới xen lẫn nhau.

Triệu chứng khởi phát và biểu hiện toàn thân đi kèm

Các triệu chứng đi kèm trong giai đoạn khởi phát cũng mang lại nhiều căn cứ lâm sàng quan trọng để phân biệt hai bệnh lý này. Bệnh sởi đặc trưng bởi tam chứng viêm long xuất tiết đường hô hấp trên và viêm kết mạc mắt rầm rộ. Người mắc sởi thường sốt cao kèm ho khan dữ dội, chảy nước mũi trong, nghẹt mũi, mắt đỏ hoe, chảy nước mắt nhiều và rất sợ ánh sáng. Trước khi phát ban ngoài da khoảng một đến hai ngày, trong niêm mạc má của người bệnh có thể xuất hiện các hạt nhỏ màu trắng xám có viền đỏ xung quanh, được gọi là hạt Koplik.

Bệnh thủy đậu thường có giai đoạn khởi phát nhẹ nhàng hơn với biểu hiện sốt nhẹ đến sốt vừa, kèm mệt mỏi, đau nhức cơ thể, đau đầu và chán ăn. Triệu chứng viêm long đường hô hấp ở thủy đậu thường rất mờ nhạt hoặc không có. Người bệnh thủy đậu thường cảm thấy ngứa ngáy dữ dội tại các vùng da chuẩn bị nổi bóng nước hoặc đang mọc nốt đậu, đây là cảm giác hiếm khi gặp ở độ nặng tương tự ở bệnh nhân sởi. Tình trạng ngứa ngáy này làm tăng nguy cơ gãi gây trầy xước và nhiễm trùng thứ phát.

Nguy cơ biến chứng và mức độ ảnh hưởng sức khỏe

Cả sởi và thủy đậu đều có khả năng dẫn đến các biến chứng nguy hiểm nếu không được phát hiện sớm và xử trí y tế kịp thời. Với bệnh sởi, virus làm suy giảm miễn dịch tạm thời nghiêm trọng, tạo điều kiện cho các vi khuẩn cơ hội xâm nhập. Biến chứng thường gặp của sởi bao gồm viêm phổi nặng, viêm thanh khí phế quản cấp, viêm tai giữa cấp, viêm loét giác mạc có thể dẫn đến mù lòa và viêm não màng não bán cấp đe dọa tính mạng. Trẻ suy dinh dưỡng mắc sởi có nguy cơ tử vong rất cao.

Đối với bệnh thủy đậu, biến chứng phổ biến nhất là bội nhiễm vi khuẩn ngoài da do cọ xát hoặc cào gãi làm vỡ các bóng nước, dẫn đến tình trạng viêm mô tế bào, chốc lở hoặc thậm chí nhiễm trùng huyết. Ngoài ra, thủy đậu cũng có thể gây viêm phổi thủy đậu, viêm tiểu não với biểu hiện mất điều hòa vận động, viêm màng não hoặc hội chứng Reye ở trẻ dùng aspirin. Phụ nữ mang thai mắc thủy đậu trong những tháng đầu hoặc cận ngày sinh có thể gây dị tật bẩm sinh hoặc thủy đậu sơ sinh nguy kịch cho thai nhi.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán chuyên khoa của bác sĩ. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc hạ sốt nhóm aspirin cho người bệnh sốt phát ban nghi do virus vì nguy cơ gây hội chứng Reye tổn thương não và gan. Không tự ý bôi các loại thuốc mỡ chứa corticoid, đắp thuốc nam hoặc cào gãi làm vỡ bóng nước gây nhiễm trùng. Khi người bệnh có biểu hiện sốt cao liên tục, thở gấp, lờ đờ hoặc ban nổi nhanh, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất.

Tóm tắt

Phân biệt đúng giữa bệnh sởi và thủy đậu giúp gia đình có hướng chăm sóc ban đầu phù hợp và chủ động phòng ngừa lây nhiễm. Tuy nhiên, mọi phỏng đoán qua hình thái ban ngoài da đều không thể thay thế đánh giá chuyên môn từ bác sĩ. Khi phát hiện các dấu hiệu nghi ngờ, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám, chẩn đoán xác định và theo dõi sát sao, tránh những biến chứng nguy hiểm.