Cách phân biệt chảy máu tĩnh mạch và chảy máu động mạch

Phân biệt chảy máu tĩnh mạch và động mạch là gì?

Hệ thống mạch máu ngoại vi trong cơ thể người bao gồm ba nhóm chính là động mạch, tĩnh mạch và mao mạch, đảm nhận việc vận chuyển máu liên tục để duy trì sự sống. Động mạch chịu trách nhiệm đưa máu giàu oxy và dưỡng chất từ tim đến các mô cơ quan dưới áp lực tống máu rất cao. Khi thành động mạch bị thủng rách, áp lực này khiến máu phóng ra dữ dội theo từng đợt đập của buồng tim.

Ngược lại, hệ thống tĩnh mạch gom máu nghèo oxy mang nhiều sản phẩm chuyển hóa từ các mô trở về tim và phổi. Do đã đi qua mạng lưới mao mạch phân nhánh nhỏ, áp lực dòng chảy trong lòng tĩnh mạch giảm đi đáng kể. Nhận diện chuẩn xác bản chất của mạch máu bị tổn thương là bước đầu tiên để tiến hành can thiệp cầm máu đúng nguyên tắc, hạn chế tối đa nguy cơ suy tuần hoàn cấp và bảo toàn chi thể cho người bệnh.

Đặc điểm nhận biết chảy máu động mạch và chảy máu tĩnh mạch

Đặc điểm điển hình nhất để phân biệt hai tình trạng này nằm ở áp lực dòng chảy và màu sắc của máu thoát ra ngoài cơ thể. Chảy máu động mạch xảy ra khi các mạch máu dẫn máu giàu dưỡng khí trực tiếp từ tim bị rách hoặc đứt gãy. Do chịu áp lực co bóp lớn từ tâm thất trái, máu động mạch thường phụt thành tia mạnh, nhịp nhàng theo từng nhịp đập của tim và có màu đỏ tươi rất đặc trưng.

Ngược lại, chảy máu tĩnh mạch xuất phát từ hệ thống mạch đưa máu trở về tim sau quá trình trao đổi chất ở mô. Máu tĩnh mạch có màu đỏ sẫm hoặc tím thẫm do chứa ít oxy và nhiều carbon dioxide. Áp lực trong lòng tĩnh mạch thấp hơn nhiều so với động mạch nên dòng máu thường trào ra từ từ hoặc chảy đều liên tục qua bề mặt vết thương, không phụt thành tia theo nhịp mạch. Việc nắm chắc các tiêu chí thị giác này giúp người xung quanh xác định mức độ nguy cấp chỉ trong vài giây đầu tiếp cận nạn nhân.

Mức độ nguy hiểm và nguy cơ mất máu giữa hai dạng tổn thương

Do dòng máu động mạch chịu sức ép tuần hoàn rất cao, nạn nhân có thể mất một thể tích dịch tuần hoàn khổng lồ chỉ sau thời gian ngắn. Tình trạng này đẩy cơ thể vào nguy cơ sốc giảm thể tích, trụy tim mạch, tổn thương não do thiếu oxy và tử vong nhanh chóng nếu không được khống chế ngay lập tức. Đây luôn được xếp vào nhóm cấp cứu ngoại khoa tối khẩn cấp trong y học.

Trong khi đó, chảy máu tĩnh mạch thường dễ kiểm soát hơn bằng biện pháp ép cơ học tại chỗ nhờ áp lực dòng chảy thấp. Dù vậy, các tổn thương tĩnh mạch sâu hoặc tĩnh mạch lớn như tĩnh mạch cảnh, tĩnh mạch đùi vẫn có thể gây mất máu ồ ạt nguy hiểm không kém. Ngoài ra, tổn thương tĩnh mạch lớn vùng cổ hay ngực còn tiềm ẩn rủi ro hút không khí vào lòng mạch tạo thành thuyên tắc khí, cản trở tuần hoàn phổi và đe dọa tính mạng người bệnh.

Nguyên tắc xử trí sơ cứu ban đầu đúng kỹ thuật cho từng trường hợp

Đối với chảy máu tĩnh mạch, nguyên tắc sơ cứu cơ bản là đặt gạc sạch hoặc vải sạch trực tiếp lên miệng vết thương, sau đó dùng lực bàn tay đè chặt liên tục trong nhiều phút. Nếu máu thấm qua lớp gạc đầu tiên, không nên gỡ bỏ lớp cũ vì sẽ làm bong cục máu đông non đang hình thành, mà cần chèn thêm lớp gạc mới lên trên và quấn băng thun ép cố định vừa phải. Đặt phần chi bị tổn thương cao hơn mức tim nếu không có gãy xương đi kèm sẽ giúp giảm bớt lưu lượng máu đổ về vết rách.

Đối với chảy máu động mạch, việc đè ép trực tiếp bằng tay với lực rất mạnh là hành động bắt buộc đầu tiên. Có thể dùng ngón tay ấn mạnh vào các điểm chặn động mạch chính nằm nông gần xương phía trên vết thương để tạm thời chặn dòng cung cấp. Kỹ thuật đặt garo chỉ được cân nhắc cho các vết thương cụt chi hoặc chảy máu động mạch dữ dội ở tứ chi mà băng ép chặt không thể kiểm soát, đồng thời cần ghi rõ thời gian đặt garo và đưa nạn nhân đến phòng cấp cứu ngay lập tức.

Lưu ý an toàn

Không sử dụng các loại bột thuốc, tro, lá cây hoặc hóa chất dân gian rắc trực tiếp vào vết thương hở vì làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, hoại tử mô và gây khó khăn cho việc xử lý ngoại khoa sau này. Trong quá trình ép cầm máu, tuyệt đối không tự ý tháo băng kiểm tra nhiều lần khiến cục máu đông bị vỡ. Bất kỳ trường hợp nghi ngờ tổn thương mạch máu lớn đều phải gọi xe cấp cứu y tế ngay lập tức.

Tóm tắt

Hiểu rõ đặc điểm của từng dạng xuất huyết giúp mỗi người bình tĩnh áp dụng đúng biện pháp xử trí khẩn cấp ban đầu. Mọi trường hợp chảy máu động mạch hoặc chảy máu tĩnh mạch lượng lớn đều là tình huống cấp cứu ngoại khoa khẩn thiết, cần được chăm sóc y tế chuyên sâu tại bệnh viện để bảo toàn tính mạng và hạn chế tối đa di chứng.