Cách phân biệt bong gân và gãy xương sau chấn thương
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Sau một tai nạn sinh hoạt, ngã xe hay chấn thương thể thao, nhiều người thường bối rối không biết vùng tổn thương đang bị bong gân hay gãy xương. Cả hai tình trạng này đều gây đau đớn, sưng nề và hạn chế cử động, khiến việc đánh giá bằng mắt thường trở nên khó khăn.
Tuy nhiên, bong gân là tổn thương ở hệ thống dây chằng nối các khớp, trong khi gãy xương là sự gián đoạn cấu trúc của xương. Hiểu rõ sự khác biệt giữa hai dạng tổn thương này giúp bạn có hướng sơ cứu đúng đắn, tránh những thao tác sai lầm có thể khiến vết thương trầm trọng hơn.
Dưới đây là những thông tin y khoa hữu ích giúp người bệnh phân biệt biểu hiện của bong gân và gãy xương, từ đó chủ động tìm kiếm sự trợ giúp y tế kịp thời.
Phân biệt bong gân và gãy xương là gì?
Bong gân và gãy xương là những tổn thương cơ xương khớp thường gặp sau tai nạn sinh hoạt hoặc vận động thể thao. Bong gân xảy ra khi các dải mô liên kết sợi nối giữa hai xương tại khớp, gọi là dây chằng, bị kéo giãn quá mức hoặc rách do khớp bị vặn xoắn đột ngột. Vị trí thường bị bong gân nhất là khớp cổ chân, cổ tay và khớp gối. Trong khi đó, gãy xương là tình trạng cấu trúc xương bị gián đoạn, từ nứt rạn cho đến gãy rời hoàn toàn thân xương. Mặc dù bản chất tổn thương khác nhau, cả hai chấn thương này đều gây sưng đau, bầm tím khiến người bệnh dễ nhầm lẫn. Việc nắm rõ các dấu hiệu nhận biết cơ bản giúp người bệnh có hướng xử trí an toàn trước khi đến cơ sở y tế.
Đặc điểm cơn đau và khả năng chịu lực của chi tổn thương
Mức độ đau và khả năng chịu lực là yếu tố quan trọng giúp phân biệt hai dạng tổn thương này. Khi bị bong gân, người bệnh cảm thấy đau nhức quanh vùng khớp bị xoắn vặn. Dù cử động gây đau tăng, người bị bong gân nhẹ hoặc vừa vẫn có thể gượng chịu một phần trọng lượng hoặc nhúc nhích các ngón. Ngược lại, gãy xương gây ra cơn đau nhức dữ dội, buốt sâu và chói buốt tại một điểm xương cố định. Hầu hết người bị gãy xương chi dưới hoàn toàn không thể đứng hay dồn trọng lượng lên chân đau. Ở chi trên, cánh tay hoặc cổ tay bị gãy sẽ mất cơ năng vận động, người bệnh thường phải dùng tay lành nâng đỡ tay đau để giảm bớt cảm giác đau đớn.
Hình thái biến dạng chi và vị trí sưng bầm sau va chạm
Quan sát hình thái bên ngoài giúp phát hiện nhiều dấu hiệu phân biệt có giá trị. Đối với bong gân, hiện tượng sưng tấy và bầm tím thường chỉ tập trung cục bộ quanh ổ khớp như mắt cá hoặc cổ tay, trục của chi vẫn giữ nguyên hình dạng bình thường. Máu bầm có thể lan dần xuống mu bàn chân hoặc các ngón sau vài ngày nhưng không làm thay đổi cấu trúc xương. Trong khi đó, gãy xương có thể gây sưng nề dọc theo thân xương. Dấu hiệu đặc trưng nhất của gãy xương là biến dạng chi rõ rệt, như chi bị cong vẹo, lệch trục, ngắn chi hoặc có đoạn gồ ghề bất thường dưới da. Khi nhận thấy chi biến dạng, người bệnh cần nghĩ ngay đến nguy cơ gãy xương.
Âm thanh khi chấn thương và cảm giác lạo xạo bất thường
Âm thanh phát ra lúc xảy ra tai nạn cũng mang lại manh mối đáng chú ý. Trường hợp bong gân nặng do đứt dây chằng có thể phát ra tiếng bốp hoặc tách nhỏ, sau đó khớp có cảm giác lỏng lẻo. Ngược lại, gãy xương thường đi kèm tiếng rắc khô khốc phát ra từ sâu bên trong thân xương khi lực tác động bẻ gãy cấu trúc cứng. Ngoài ra, khi di chuyển nhẹ, ổ gãy có thể tạo ra cảm giác hoặc tiếng lạo xạo do hai đầu xương gãy cọ xát vào nhau. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý nắn bóp để tìm cảm giác này vì có thể làm tổn thương thêm mạch máu và dây thần kinh, mà cần giữ cố định ngay khi nghi ngờ.
Vai trò của chẩn đoán hình ảnh trong việc xác định tổn thương
Các dấu hiệu bên ngoài chỉ mang tính gợi ý, chẩn đoán chính xác bắt buộc phải dựa vào thăm khám y tế và kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh. Chụp X-quang là phương pháp đầu tay giúp bác sĩ phát hiện nhanh các đường nứt, gãy rạn hay gãy rời của xương, đồng thời loại trừ nguy cơ gãy xương phối hợp. Với các tổn thương phức tạp hoặc nứt xương kín, bác sĩ có thể chỉ định thêm chụp cắt lớp vi tính. Để kiểm tra chi tiết mức độ tổn thương dây chằng, bao khớp hoặc sụn trong chấn thương bong gân, kỹ thuật chụp cộng hưởng từ hoặc siêu âm khớp sẽ được áp dụng. Việc kiểm tra chuyên khoa giúp tránh bỏ sót tổn thương và định hướng điều trị đúng đắn.
Lưu ý an toàn
Người bệnh tuyệt đối không xoa bóp dầu nóng, đắp các loại lá thuốc không rõ nguồn gốc hay tự ý nắn bẻ khớp sau chấn thương, vì nhiệt nóng và lực tác động có thể làm tăng xuất huyết và gây tổn thương nặng hơn. Không cố gắng gượng đi lại khi chưa rõ tình trạng xương khớp. Mọi thông tin nhận biết chỉ mang tính tham khảo, người bệnh cần đến bệnh viện thăm khám chuyên khoa để được chẩn đoán và theo dõi an toàn.
Tóm tắt
Bong gân và gãy xương đều cần được nhận biết sớm để có phương án xử trí ban đầu an toàn. Ngay sau tai nạn, việc giữ bất động vùng tổn thương và sớm đến cơ sở y tế để chụp X-quang là bước quan trọng nhất, giúp bảo vệ cấu trúc cơ xương khớp và hỗ trợ quá trình phục hồi vận động sau này.
Nguồn tham khảo
- Radiopaedia.org: Anterior cruciate ligament complete tear with posterior cruciate ligament partial tear and posterolateral corner injury
- Knee Surgery, Sports Traumatology, Arthroscopy: Lateral meniscal tear, medial femoral and tibial condyles bone bruise, posterolateral tibial plateau fracture, and lateral collateral ligament injury are correlated with Segond fracture associated with anterior cruciate ligament injury
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Bong gân và gãy xương tình trạng nào nghiêm trọng hơn?
Gãy xương thường nguy hiểm hơn vì phá vỡ cấu trúc nâng đỡ của cơ thể và dễ gây tổn thương mạch máu lân cận. Tuy nhiên, bong gân nặng gây rách đứt hoàn toàn dây chằng nếu không điều trị đúng cũng có thể dẫn đến lỏng khớp và thoái hóa khớp kéo dài.
Có thể xảy ra bong gân và gãy xương cùng một lúc không?
Có thể xảy ra đồng thời. Khi khớp chịu lực xoắn vặn quá mức, dây chằng có thể bị đứt kèm theo hiện tượng giật đứt một mảnh xương nhỏ tại vị trí bám, hoặc lực va chạm mạnh gây gãy xương kết hợp trật khớp và tổn thương dây chằng diện rộng.
Những bước sơ cứu ban đầu cần thực hiện sau chấn thương là gì?
Người bệnh nên cho vùng tổn thương nghỉ ngơi, chườm lạnh ngắt quãng, băng ép nhẹ nhàng bằng băng thun và kê cao chi để giảm sưng đau. Cần giữ bất động tạm thời chi bị thương và tuyệt đối không xoa bóp dầu nóng trước khi đi khám.
Dấu hiệu cảnh báo nào cần đến bệnh viện cấp cứu ngay lập tức?
Người bệnh cần đến viện cấp cứu ngay khi phát hiện chi bị biến dạng lệch trục, xương đâm thủng da, đau đớn dữ dội không thể cử động, hoặc vùng tổn thương có biểu hiện tê bì, mất cảm giác và đầu ngón tay chân tái lạnh.
Chấn thương bong gân có thể tự khỏi mà không cần chụp X-quang không?
Bong gân nhẹ có thể tự lành khi chăm sóc đúng cách. Dù vậy, chụp X-quang vẫn rất cần thiết nếu cơn đau không giảm sau vài ngày hoặc sưng nề nhiều, nhằm loại trừ tổn thương rạn nứt xương kín đáo mà mắt thường không thể quan sát được.
