Cách nhận biết và sơ cứu chảy máu động mạch

Sơ cứu chảy máu động mạch là gì?

Hệ động mạch đóng vai trò vận chuyển máu giàu oxy và dưỡng chất từ tim đi nuôi dưỡng toàn bộ các mô và cơ quan trong cơ thể. Do hoạt động co bóp liên tục của tâm thất trái, áp lực dòng chảy bên trong lòng động mạch luôn ở mức rất cao so với hệ tĩnh mạch hay mao mạch. Khi thành động mạch bị rách hoặc đứt do các tai nạn sinh hoạt, tai nạn giao thông hay chấn thương sắc nhọn, máu sẽ thoát ra ngoài với lực đẩy mạnh mẽ và liên tục. Khác với những tổn thương nông ngoài da, xuất huyết động mạch không có khả năng tự đông hoặc tự cầm nếu kích thước mạch máu bị tổn thương ở mức trung bình đến lớn. Mất đi một phần ba thể tích máu tuần hoàn có thể nhanh chóng đẩy cơ thể vào trạng thái suy sụp tuần hoàn, tổn thương tế bào não không hồi phục và ngừng tim. Vì vậy, mọi trường hợp nghi ngờ đứt rách động mạch đều phải được coi là một tình huống cấp cứu tối khẩn.

Đặc điểm nhận biết chảy máu động mạch tại hiện trường

Người sơ cứu có thể nhận diện tình trạng chảy máu động mạch dựa vào một số dấu hiệu trực quan rất điển hình của dòng máu thoát ra từ vết thương. Đặc điểm nổi bật nhất là máu có màu đỏ tươi do chứa hàm lượng oxy bão hòa cao, khác hẳn với màu đỏ thẫm của máu tĩnh mạch. Bên cạnh đó, thay vì rỉ êm dịu hoặc trào từ từ, dòng máu động mạch thường phụt thành tia mạnh hoặc trào dâng nhịp nhàng tương ứng với từng nhịp đập của tim.

Tốc độ mất máu diễn ra đặc biệt nhanh chóng, chỉ sau một thời gian ngắn đã có thể thấm ướt đẫm băng gạc, quần áo và lan rộng quanh vị trí nạn nhân nằm. Khi lượng máu mất đi gia tăng, nạn nhân sẽ nhanh chóng xuất hiện các biểu hiện toàn thân của tình trạng thiếu tưới máu mô như da tái nhợt, niêm mạc nhợt nhạt, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh nhỏ khó bắt, thở dốc, cảm giác khát nước dữ dội, hoa mắt chóng mặt, li bì và có thể dẫn tới hôn mê sâu.

Trình tự các bước sơ cứu cầm máu động mạch ban đầu

Ngay khi phát hiện nạn nhân bị chảy máu động mạch, việc đầu tiên cần làm là gọi cấp cứu y tế và yêu cầu sự hỗ trợ từ những người xung quanh, đồng thời bảo đảm an toàn tại hiện trường. Người hỗ trợ nên đeo găng tay bảo hộ hoặc túi nilon sạch để ngăn ngừa lây nhiễm chéo qua đường máu. Bước can thiệp quan trọng nhất là dùng gạc sạch, khăn vải dày hoặc lòng bàn tay ấn trực tiếp thật mạnh lên miệng vết thương để cản trở dòng máu thoát ra.

Nếu nạn nhân bị tổn thương ở chi và không nghi ngờ gãy xương đi kèm, hãy kê cao chi bị thương hơn mức của tim để góp phần làm giảm áp lực máu dồn về vị trí rách. Tiếp theo, tiến hành đặt một cuộn băng ép chặt cố định trực tiếp lên lớp gạc đệm. Nếu máu vẫn tiếp tục thấm đỏ qua lớp băng đầu tiên, không tháo bỏ lớp băng này mà cần đắp thêm gạc mới lên trên và quấn tăng cường lực ép. Song song với đó, cần giữ ấm cơ thể, động viên tinh thần và liên tục theo dõi nhịp thở của người bị nạn.

Nguyên tắc sử dụng garo cầm máu an toàn và đúng chỉ định

Garo là biện pháp thắt chặt mạch máu tuần hoàn nuôi dưỡng đoạn chi phía dưới, chỉ được áp dụng trong những trường hợp chảy máu động mạch nghiêm trọng ở tay chân mà biện pháp băng ép trực tiếp không kiểm soát được, hoặc vết thương cụt chi hoàn toàn. Dải garo phải được đặt ở vị trí phía trên vết thương khoảng năm centimet về phía gốc chi, tuyệt đối không đặt ngay trên khớp khuỷu hoặc khớp gối. Lực siết chỉ cần vừa đủ chặt cho đến khi máu ngừng phun và không còn bắt được mạch ở đoạn chi phía dưới.

Một nguyên tắc sống còn khi đặt garo là phải ghi rõ giờ và phút bắt đầu thắt vào một mảnh giấy gắn nổi bật trên người nạn nhân hoặc ghi trực tiếp lên trán nạn nhân. Cứ sau ba mươi đến bốn mươi lăm phút, garo cần được nới lỏng từ từ trong khoảng một đến hai phút để một lượng máu nhỏ nuôi dưỡng phần mô phía dưới, tránh nguy cơ hoại tử chi dẫn đến phải cắt cụt. Trong suốt thời gian nới garo, phải duy trì lực ép trực tiếp bằng gạc sạch lên miệng vết thương.

Những sai lầm nguy hiểm cần tránh khi xử trí chảy máu động mạch

Trong lúc hoảng loạn, người sơ cứu rất dễ mắc phải các sai lầm có thể đe dọa trực tiếp tính mạng nạn nhân hoặc làm nặng nề thêm tổn thương. Sai lầm phổ biến nhất là tự ý tháo bỏ lớp băng gạc cũ khi thấy máu thấm đẫm. Hành động bóc lớp gạc sẽ phá vỡ cục máu đông đang hình thành, khiến vết thương tái xuất huyết dữ dội hơn. Thay vào đó, nguyên tắc đúng là luôn băng chèn thêm các lớp gạc mới lên trên bề mặt lớp cũ.

Một sai lầm nghiêm trọng khác là rắc các loại bột thuốc, tro bếp, thuốc lá hoặc đắp các loại lá cây dân gian chưa qua kiểm chứng lên miệng vết thương hở. Việc làm này không mang lại hiệu quả cầm máu động mạch mà còn đưa vi khuẩn và dị vật vào sâu trong tổ chức mô, gây nhiễm trùng huyết, uốn ván và hoại tử cơ. Ngoài ra, việc lạm dụng garo cho các vết thương phần mềm thông thường hoặc thắt garo quá lâu mà không ghi chép thời gian nới lỏng cũng có thể cướp đi cơ hội bảo tồn chi của người bệnh.

Lưu ý an toàn

Các hướng dẫn sơ cứu trên chỉ mang tính chất xử trí tạm thời tại chỗ nhằm hạn chế mất máu cấp tính và duy trì huyết động. Người hỗ trợ cần lập tức liên hệ với đội ngũ vận chuyển cấp cứu hoặc đưa nạn nhân đến bệnh viện gần nhất có chuyên khoa phẫu thuật mạch máu để được khâu nối và xử lý dứt điểm tổn thương. Tuyệt đối không tự ý tìm cách gắp dị vật lớn đang cắm sâu trong vết thương vì có thể làm bung thành mạch và khiến máu phun ồ ạt không kiểm soát. Luôn chú ý mang phương tiện bảo hộ cá nhân để bảo vệ an toàn cho bản thân trước các bệnh lây truyền qua dịch tiết và máu.

Tóm tắt

Chảy máu động mạch là một tình trạng cấp cứu ngoại khoa tối khẩn có thể cướp đi sinh mạng người bệnh chỉ trong thời gian rất ngắn. Việc nhận diện chính xác các dấu hiệu dòng máu phụt theo nhịp đập và thực hiện thuần thục các kỹ thuật băng ép hay garo đúng cách đóng vai trò mang tính sống còn. Nhanh chóng cầm máu tạm thời và chuyển giao nạn nhân an toàn cho cơ sở y tế là chìa khóa then chốt giúp bảo toàn tính mạng và hạn chế di chứng cho người bệnh.