Cách đọc kết quả xét nghiệm ký sinh trùng và những lưu ý cần biết

Cách đọc kết quả xét nghiệm ký sinh trùng là gì?

Xét nghiệm ký sinh trùng là tập hợp các phương pháp cận lâm sàng nhằm xác định sự hiện diện của các sinh vật sống ký sinh như giun, sán, đơn bào hoặc dấu vết miễn dịch do chúng kích thích cơ thể tạo ra. Người bệnh thường được chỉ định thực hiện xét nghiệm khi có các dấu hiệu nghi ngờ như ngứa da mạn tính, nổi mề đay tái diễn, rối loạn tiêu hóa kéo dài, sụt cân không rõ căn nguyên hoặc có tiền sử dịch tễ ăn uống đồ tươi sống.

Tuy nhiên, việc biện giải kết quả xét nghiệm ký sinh trùng tương đối phức tạp so với nhiều xét nghiệm sinh hóa thông thường. Cơ thể con người phản ứng với ký sinh trùng thông qua mạng lưới miễn dịch đa dạng, và các kháng thể có thể lưu hành rất lâu sau khi nguồn lây đã biến mất. Do đó, hiểu rõ bản chất của từng loại xét nghiệm là bước thiết yếu để không tự chẩn đoán sai lệch.

Các phương pháp xét nghiệm ký sinh trùng phổ biến hiện nay

Hiện nay có hai nhóm phương pháp xét nghiệm ký sinh trùng phổ biến là xét nghiệm trực tiếp và xét nghiệm gián tiếp qua huyết thanh học. Xét nghiệm trực tiếp bao gồm soi phân, soi đờm, dịch màng phổi hoặc sinh thiết mô nhằm tìm thấy trực tiếp trứng, ấu trùng hoặc cá thể trưởng thành của ký sinh trùng. Đây là tiêu chuẩn vàng giúp khẳng định chắc chắn tình trạng nhiễm trùng hoạt động.

Ngược lại, xét nghiệm huyết thanh học bằng kỹ thuật miễn dịch gắn men ELISA là phương pháp gián tiếp rất thông dụng. Kỹ thuật này phát hiện sự hiện diện của kháng thể đặc hiệu IgG hoặc IgM do hệ miễn dịch tạo ra để chống lại ký sinh trùng như giun đũa chó mèo, sán lá gan, sán dải heo hay giun lươn. Vì chỉ tìm kháng thể chứ không tìm thấy trực tiếp sinh vật, kết quả xét nghiệm máu đòi hỏi phải được phân tích thận trọng theo từng bối cảnh cụ thể.

Ý nghĩa chỉ số âm tính và dương tính trong xét nghiệm máu

Trên phiếu trả kết quả xét nghiệm ELISA, người bệnh thường thấy các thông số như mật độ quang OD, giá trị ngưỡng cut-off, chỉ số tỷ lệ mẫu (như S/CO hoặc Index) cùng ký hiệu POS hoặc NEG đi kèm kết luận âm tính hay dương tính. Kết quả âm tính nghĩa là lượng kháng thể trong mẫu máu nằm dưới ngưỡng phát hiện, cho thấy người bệnh chưa từng phơi nhiễm hoặc đang ở giai đoạn sớm khi cơ thể chưa kịp sản sinh kháng thể.

Khi kết quả trả về dương tính, điều đó cho thấy huyết thanh có chứa kháng thể chống lại kháng nguyên của loại ký sinh trùng được kiểm tra. Tuy nhiên, kháng thể IgG có thể tồn tại rất lâu trong máu, từ vài tháng đến nhiều năm kể cả khi ký sinh trùng đã bị tiêu diệt hoàn toàn hoặc cơ thể đã tự đào thải. Do đó, chỉ số dương tính đơn thuần chỉ phản ánh tình trạng từng phơi nhiễm chứ không khẳng định chắc chắn người bệnh đang có ký sinh trùng còn sống trong cơ thể.

Hiện tượng dương tính giả và phản ứng chéo giữa các loại giun sán

Một trong những thách thức lớn nhất khi đọc kết quả xét nghiệm ký sinh trùng bằng phương pháp huyết thanh là hiện tượng phản ứng chéo giữa các loài. Kháng nguyên của nhiều loại giun sán như giun đũa chó mèo Toxocara, giun lươn Strongyloides, sán lá gan lớn Fasciola hoặc sán máng có thể có những đoạn cấu trúc protein tương tự nhau. Khi hệ miễn dịch tạo kháng thể chống lại loài này, kháng thể đó có thể phản ứng với kít thử của loài khác, dẫn đến tình trạng một người có kết quả dương tính cùng lúc với nhiều loại ký sinh trùng.

Ngoài ra, người mắc các bệnh tự miễn như lupus ban đỏ hệ thống, viêm khớp dạng thấp hoặc người có nồng độ globulin miễn dịch tăng cao cũng có thể gặp hiện tượng dương tính giả. Ngược lại, âm tính giả có thể xuất hiện ở những bệnh nhân suy giảm miễn dịch nặng hoặc khi lấy mẫu xét nghiệm quá sớm trong những tuần đầu sau khi tiếp xúc với nguồn lây.

Các yếu tố bác sĩ kết hợp để chẩn đoán chính xác nhiễm ký sinh trùng

Do xét nghiệm máu tìm kháng thể có nhiều biến số, bác sĩ không bao giờ chỉ dựa vào một tờ kết quả xét nghiệm dương tính đơn độc để đưa ra quyết định điều trị bằng thuốc diệt ký sinh trùng. Việc chẩn đoán luôn là sự tổng hòa giữa triệu chứng cơ năng, thăm khám thực thể, tiền sử tiếp xúc và các xét nghiệm bổ trợ.

Các bác sĩ thường đánh giá công thức máu toàn phần để xem xét chỉ số bạch cầu ái toan eosinophil. Sự gia tăng của bạch cầu ái toan là một gợi ý quan trọng cho thấy cơ thể đang có phản ứng dị ứng hoặc nhiễm ký sinh trùng xâm nhập mô. Bên cạnh đó, bác sĩ sẽ khai thác kỹ thói quen ăn uống như ăn gỏi cá, rau sống, thịt tái, nuôi thú cưng hay tiếp xúc với đất cát. Trong nhiều trường hợp, các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh như siêu âm ổ bụng, chụp cắt lớp vi tính hoặc soi phân định kỳ sẽ được phối hợp để xác định chính xác tổn thương tại gan, phổi hay hệ tiêu hóa.

Lưu ý an toàn

Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc tẩy giun sán liều cao hoặc thuốc đặc trị khi chỉ nhìn thấy kết quả xét nghiệm máu dương tính mà chưa có chỉ định của bác sĩ. Các thuốc diệt ký sinh trùng đều có độc tính nhất định lên gan, thận và tiềm ẩn nguy cơ tác dụng phụ nguy hiểm nếu dùng sai liều lượng hoặc sai phác đồ. Khi có thắc mắc về kết quả xét nghiệm, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa ký sinh trùng để được bác sĩ tư vấn cụ thể.

Tóm tắt

Kết quả xét nghiệm ký sinh trùng chỉ phản ánh một phần tình trạng miễn dịch hoặc dấu vết sinh học tại thời điểm lấy mẫu. Để có kết luận chính xác, người bệnh cần mang phiếu kết quả đến cơ sở y tế chuyên khoa để bác sĩ đối chiếu với triệu chứng lâm sàng và tiền sử dịch tễ, tránh tâm lý hoang mang hoặc tự ý can thiệp sai cách.