Các yếu tố nguy cơ gây ung thư thường gặp và những điều cần biết

Yếu tố nguy cơ gây ung thư là gì?

Khái niệm yếu tố nguy cơ trong ung thư học không đồng nghĩa với nguyên nhân trực tiếp gây bệnh. Một người có một hoặc nhiều yếu tố nguy cơ không có nghĩa chắc chắn sẽ mắc ung thư trong tương lai, và ngược lại, một người không mang yếu tố nguy cơ rõ rệt vẫn có khả năng mắc bệnh. Cơ chế bệnh sinh của ung thư thường bắt đầu từ các tổn thương cấu trúc phân tử acid deoxyribonucleic (DNA) trong tế bào, dẫn đến đột biến ở các gen kiểm soát sự phát triển và sửa chữa tế bào.

Các yếu tố nguy cơ được chia thành hai nhóm chính: nhóm có thể điều chỉnh được như chế độ ăn uống, thói quen hút thuốc lá, sử dụng rượu bia, mức độ vận động thể chất và môi trường sống; cùng nhóm không thể điều chỉnh như tuổi tác, giới tính sinh học và đột biến gen di truyền. Hiểu rõ sự phân loại này là cơ sở quan trọng để phòng ngừa chủ động và cá thể hóa việc theo dõi sức khỏe định kỳ.

Nhóm yếu tố lối sống và thói quen sinh hoạt hằng ngày

Lối sống là nhóm yếu tố nguy cơ có thể can thiệp và chiếm tỷ lệ đáng kể trong các trường hợp ung thư ghi nhận trên lâm sàng. Trong đó, sử dụng thuốc lá dưới mọi hình thức là tác nhân hàng đầu liên quan mật thiết đến ung thư phổi, ung thư vòm họng, ung thư thực quản và ung thư bàng quang do khói thuốc chứa hàng chục hóa chất gây tổn thương vật chất di truyền tế bào. Việc lạm dụng thức uống có cồn làm tăng nguy cơ tổn thương tế bào gan dẫn đến xơ gan và ung thư biểu mô tế bào gan, đồng thời gia tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng và ung thư vú.

Bên cạnh đó, chế độ dinh dưỡng thiếu cân đối như tiêu thụ quá nhiều thịt đỏ, thực phẩm chế biến sẵn giàu chất béo bão hòa, ít chất xơ từ rau củ quả tươi có liên quan trực tiếp đến ung thư đường tiêu hóa. Tình trạng thừa cân, béo phì cùng thói quen ít hoạt động thể lực gây ra phản ứng viêm mạn tính và rối loạn điều hòa hormone nội sinh, tạo môi trường thuận lợi cho tế bào ác tính phát triển.

Tác nhân từ môi trường sống và phơi nhiễm nghề nghiệp

Môi trường xung quanh và điều kiện làm việc hằng ngày có thể chứa các tác nhân vật lý, hóa học gây độc cho tế bào. Bức xạ ion hóa từ các nguồn năng lượng cao hoặc tia cực tím từ ánh sáng mặt trời là tác nhân vật lý điển hình làm đứt gãy sợi DNA, từ đó gia tăng nguy cơ ung thư biểu mô tế bào đáy, ung thư biểu mô tế bào vảy và ung thư hắc tố ở da nếu tiếp xúc kéo dài mà không có biện pháp bảo hộ thích hợp.

Về phương diện hóa học, việc tiếp xúc thường xuyên trong môi trường lao động với các hợp chất độc hại như amiăng, benzen, formaldehyde, asen hoặc bụi silic công nghiệp có thể làm tổn thương đường hô hấp và các cơ quan nội tạng. Khói bụi mịn trong không khí ô nhiễm đô thị cũng được xếp vào nhóm tác nhân gây kích ứng đường thở mạn tính. Việc tuân thủ quy chuẩn an toàn lao động, sử dụng trang thiết bị phòng hộ cá nhân và giữ không gian sống thông thoáng là những giải pháp thiết thực nhằm giảm thiểu mức độ phơi nhiễm này.

Tác nhân sinh học và các bệnh nhiễm trùng mạn tính

Nhiều loại vi sinh vật gồm virus, vi khuẩn và ký sinh trùng có khả năng thúc đẩy quá trình sinh ung thư thông qua cơ chế gây viêm kéo dài hoặc tích hợp vật chất di truyền vào hệ gen của vật chủ. Điển hình nhất là virus u nhú ở người (Human Papillomavirus – HPV) lây truyền qua đường tình dục, là căn nguyên chủ yếu gây ung thư cổ tử cung ở phụ nữ cũng như một số tổn thương ác tính vùng hậu môn sinh dục và hầu họng.

Virus viêm gan B và virus viêm gan C khi gây nhiễm trùng mạn tính tại gan có thể dẫn đến viêm gan mạn, xơ gan tiến triển và ung thư gan nguyên phát. Vi khuẩn Helicobacter pylori cư trú tại niêm mạc dạ dày gây viêm loét dạ dày tá tràng mạn tính, làm tăng nguy cơ phát triển ung thư dạ dày nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời. Ngoài ra, virus Epstein-Barr cũng liên quan đến ung thư vòm họng và một số thể u lympho. Tiêm chủng vaccine phòng bệnh và điều trị triệt để các đợt nhiễm trùng là biện pháp hữu hiệu giúp loại trừ các mối nguy này.

Yếu tố tuổi tác và đột biến gen di truyền

Tuổi tác là một trong những yếu tố sinh học tự nhiên quan trọng nhất ảnh hưởng đến khả năng xuất hiện ung thư. Khi tuổi đời càng cao, cơ thể tích lũy càng nhiều sai sót trong quá trình phân chia tế bào, trong khi hệ thống miễn dịch và khả năng tự sửa chữa tổn thương phân tử của cơ thể dần suy giảm. Do đó, phần lớn các loại khối u rắn thường có xu hướng gia tăng tỷ lệ mắc ở nhóm người từ độ tuổi trung niên trở lên.

Bên cạnh tuổi tác, yếu tố di truyền cũng đóng vai trò nhất định dù chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ trong tổng số các ca bệnh. Những người thừa hưởng đột biến gen di truyền từ thế hệ trước, chẳng hạn như đột biến gen BRCA1 hoặc BRCA2, có nguy cơ mắc ung thư vú và ung thư buồng trứng cao hơn đáng kể so với quần thể chung. Tương tự, hội chứng Lynch làm tăng khả năng phát triển ung thư đại trực tràng và các tạng khác ở độ tuổi tương đối trẻ. Những cá nhân có tiền sử gia đình nhiều người mắc bệnh ung thư nên tham khảo ý kiến chuyên gia di truyền y học để được đánh giá và xây dựng lộ trình theo dõi chuyên biệt.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe tổng quát và không thay thế cho việc chẩn đoán y khoa chuyên sâu. Sự hiện diện của một hoặc nhiều yếu tố nguy cơ không khẳng định một người đã mắc bệnh, và ngược lại, việc không có yếu tố nguy cơ rõ ràng cũng không loại trừ hoàn toàn khả năng phát triển bệnh. Người đọc không nên tự ý tìm kiếm các xét nghiệm gen đắt đỏ hoặc sử dụng các sản phẩm truyền miệng được quảng cáo phòng chống ung thư mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa. Mọi kế hoạch tầm soát, xét nghiệm cần được cá thể hóa dựa trên thể trạng và lịch sử y khoa của từng người.

Tóm tắt

Hiểu rõ các yếu tố nguy cơ gây ung thư là bước đầu tiên để xây dựng ý thức chăm sóc sức khỏe chủ động. Dù không thể thay đổi yếu tố tuổi tác hay hệ gen di truyền, mỗi người hoàn toàn có thể giảm thiểu nguy cơ thông qua lối sống lành mạnh, dinh dưỡng cân đối và chủ động khám tầm soát định kỳ tại các cơ sở y tế uy tín.