Các phương pháp xét nghiệm chẩn đoán dị ứng đạm sữa bò ở trẻ nhỏ

Test dị ứng đạm sữa bò là gì?

• Dị ứng đạm sữa bò là hiện tượng hệ thống miễn dịch của cơ thể nhận diện nhầm các thành phần protein trong sữa bò, chủ yếu là casein và đạm whey, thành các kháng nguyên có hại và kích hoạt phản ứng dị ứng. Cơ chế bệnh sinh có thể chia thành thể qua trung gian kháng thể IgE với các triệu chứng khởi phát nhanh trong vài phút đến 2 giờ sau bú như nổi mày đay, sưng môi, khó thở, nôn trớ; hoặc thể không qua trung gian IgE với biểu hiện muộn hơn như đi ngoài phân nhầy máu, tiêu chảy kéo dài, chậm tăng cân.
• Không có một xét nghiệm đơn lẻ nào có thể đưa ra kết luận tuyệt đối cho mọi trường hợp nghi ngờ dị ứng sữa. Việc chẩn đoán luôn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ và gia đình để đánh giá lâm sàng toàn diện, lựa chọn xét nghiệm phù hợp với từng thể bệnh và đảm bảo an toàn tối đa cho sự phát triển của trẻ.

Khai thác bệnh sử lâm sàng và nhật ký dinh dưỡng của trẻ

• Trước khi chỉ định bất kỳ xét nghiệm cận lâm sàng nào, bác sĩ chuyên khoa dị ứng hoặc nhi khoa luôn bắt đầu bằng việc khai thác tiền sử bệnh chi tiết. Phụ huynh sẽ được hỏi về loại sữa trẻ đang dùng, thời gian từ lúc bú sữa đến khi xuất hiện triệu chứng, tính chất các biểu hiện ngoài da hoặc tiêu hóa, cũng như tiền sử gia đình có người mắc bệnh cơ địa dị ứng hay không.
• Bác sĩ cũng có thể hướng dẫn gia đình ghi lại nhật ký theo dõi chế độ ăn uống hằng ngày kết hợp các triệu chứng bất thường của trẻ trong vòng vài tuần. Việc nắm bắt chính xác bệnh sử giúp bác sĩ định hướng xem phản ứng thuộc thể dị ứng qua trung gian kháng thể IgE tức thì hay thể dị ứng muộn không qua IgE. Đây là bước then chốt quyết định phương pháp xét nghiệm tiếp theo nào thực sự cần thiết và phù hợp cho từng bệnh nhi.

Phương pháp test lẩy da xác định mẫn cảm đạm sữa bò

• Test lẩy da là phương pháp thường dùng để phát hiện tình trạng dị ứng đạm sữa bò qua trung gian kháng thể IgE. Bác sĩ hoặc điều dưỡng sẽ nhỏ một giọt dung dịch chiết xuất từ đạm sữa bò lên vùng da cẳng tay hoặc lưng của trẻ, sau đó dùng kim chọc nhẹ vào lớp biểu bì bề mặt da. Đồng thời, một giọt histamin đối chứng dương và một giọt nước muối sinh lý đối chứng âm cũng được thực hiện song song để làm chuẩn so sánh.
• Sau khoảng 15 đến 20 phút quan sát, nếu tại vị trí tiếp xúc với đạm sữa xuất hiện nốt sẩn phù kèm quầng đỏ lớn hơn đáng kể so với chứng âm, kết quả được đánh giá là dương tính. Phương pháp này có độ nhạy tương đối cao và cho kết quả nhanh chóng. Tuy nhiên, test dương tính chỉ phản ánh tình trạng cơ thể đã sinh kháng thể mẫn cảm với đạm sữa chứ chưa thể khẳng định chắc chắn 100% trẻ sẽ biểu hiện triệu chứng trên lâm sàng. Do đó, kết quả luôn cần bác sĩ đối chiếu cẩn thận với phản ứng thực tế khi uống sữa.

Xét nghiệm định lượng kháng thể IgE đặc hiệu trong máu

• Xét nghiệm máu định lượng kháng thể IgE đặc hiệu với toàn bộ protein sữa bò hoặc từng thành phần đạm riêng biệt như casein, alpha-lactalbumin và beta-lactoglobulin là kỹ thuật cận lâm sàng phổ biến. Phương pháp này thu mẫu máu tĩnh mạch thông thường nên rất an toàn, không mang lại nguy cơ bùng phát phản ứng dị ứng cấp tính cho trẻ nhỏ.
• Ưu điểm nổi bật của xét nghiệm máu là không bị ảnh hưởng bởi việc trẻ đang dùng thuốc kháng dị ứng và có thể tiến hành thuận lợi ngay cả khi trẻ đang bùng phát viêm da cơ địa diện rộng. Nồng độ kháng thể IgE đặc hiệu càng cao thì khả năng xuất hiện triệu chứng dị ứng khi tiếp xúc với sữa bò trên thực tế càng lớn. Bác sĩ cũng dựa vào chỉ số này trong các lần kiểm tra định kỳ để đánh giá mức độ tiến triển dung nạp đạm sữa của trẻ qua từng độ tuổi phát triển.

Nghiệm pháp thử thách thức ăn đường miệng theo dõi tại bệnh viện

• Nghiệm pháp thử thách thức ăn đường miệng được xem là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán xác định dị ứng đạm sữa bò cũng như đánh giá khả năng dung nạp trở lại của trẻ. Quy trình này đòi hỏi trẻ phải ăn kiêng hoàn toàn đạm sữa bò trong 2 đến 4 tuần trước đó để triệu chứng biến mất hẳn. Sau giai đoạn kiêng sữa, bác sĩ sẽ cho trẻ dùng thử sữa bò với liều lượng tăng dần từng bước nhỏ dưới sự giám sát y tế chặt chẽ.
• Mỗi liều cách nhau từ 20 đến 30 phút, đồng thời nhân viên y tế liên tục kiểm tra nhịp thở, mạch, huyết áp, da và phản xạ toàn thân của trẻ. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu dị ứng nào, thử nghiệm sẽ dừng lại ngay lập tức để xử trí kịp thời. Thử nghiệm này chỉ được phép thực hiện tại các bệnh viện có đầy đủ trang thiết bị cấp cứu chống sốc phản vệ, tuyệt đối không được tự ý thực hiện tại nhà vì tiềm ẩn nhiều rủi ro nguy hiểm đến tính mạng của trẻ.

Lưu ý an toàn

Các xét nghiệm test dị ứng đạm sữa bò chỉ có giá trị hỗ trợ và cần được bác sĩ chuyên khoa giải thích trong bối cảnh lâm sàng cụ thể của từng trẻ nhỏ. Phụ huynh tuyệt đối không tự mua que thử trôi nổi trên thị trường hoặc tự ý cho trẻ thử lại sữa tại nhà mà không có sự đồng ý của bác sĩ. Mọi can thiệp thay đổi công thức sữa bột hoặc chế độ ăn của người mẹ đang cho con bú cần tuân thủ hướng dẫn y tế để bảo đảm cân bằng dinh dưỡng.

Tóm tắt

Việc xác định trẻ có dị ứng đạm sữa bò hay không đòi hỏi quy trình thăm khám bài bản kết hợp nhiều phương pháp chuyên khoa. Phụ huynh không nên tự ý loại bỏ hoàn toàn sữa bò hoặc tự làm các thử nghiệm dị ứng tại nhà để tránh nguy cơ suy dinh dưỡng và sốc phản vệ nguy hiểm. Khi nghi ngờ trẻ gặp phản ứng bất thường với sữa, gia đình cần đưa bé đến cơ sở y tế để được bác sĩ chẩn đoán chính xác và tư vấn chế độ ăn an toàn, đầy đủ vi chất.