Các nhóm thuốc trị ho khan phổ biến và lưu ý khi sử dụng

Thuốc trị ho khan là gì?

Thuốc trị ho khan chủ yếu là các hoạt chất có tác dụng ức chế phản xạ ho tại trung tâm ho ở thần kinh trung ương hoặc làm dịu các thụ thể kích ứng ở ngoại biên. Khác với ho có đờm cần dùng thuốc long đờm để tống chất tiết ra ngoài, ho khan thường được can thiệp bằng các thuốc giảm ho nhằm làm dịu cơn ho rát họng.

Các thuốc trị ho khan trên thị trường hiện nay khá đa dạng, bao gồm thuốc giảm ho tác dụng trung ương không gây nghiện, thuốc giảm ho phối hợp chất kháng histamin, siro thảo dược hoặc các dẫn xuất opioid cần kiểm soát đặc biệt. Mỗi nhóm thuốc đều có cơ chế, chỉ định và chống chỉ định riêng biệt. Người bệnh không nên tự ý lạm dụng thuốc ức chế ho khi chưa xác định rõ nguyên nhân, bởi ho thực chất là một phản xạ tự nhiên giúp bảo vệ đường thở.

Nhóm thuốc giảm ho ức chế trung tâm thần kinh

Dextromethorphan là hoạt chất giảm ho khan tác dụng trung ương được sử dụng rất phổ biến hiện nay. Thuốc hoạt động bằng cách nâng cao ngưỡng kích thích của trung tâm ho ở hành não, từ đó làm giảm tần suất và cường độ của các cơn ho khan do kích ứng họng hoặc sau nhiễm khuẩn đường hô hấp trên. Dextromethorphan không có tác dụng giảm đau và ít gây ức chế hô hấp hơn so với các dẫn xuất opioid cổ điển.

Bên cạnh dextromethorphan, một số trường hợp ho khan nặng có thể được bác sĩ cân nhắc chỉ định codein hoặc pholcodine. Tuy nhiên, các hoạt chất thuộc nhóm opioid này tiềm ẩn nguy cơ gây nghiện, buồn ngủ, táo bón và ức chế hô hấp. Thuốc chứa codein chống chỉ định tuyệt đối cho trẻ em dưới mười hai tuổi và phụ nữ đang cho con bú. Người bệnh chỉ được dùng các thuốc ức chế ho trung ương khi có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ hoặc dược sĩ.

Nhóm thuốc kháng histamin giúp giảm ho khan do dị ứng

Các thuốc kháng histamin thụ thể H1 thế hệ một như diphenhydramine, chlorpheniramine hay alimemazine thường được phối hợp trong điều trị ho khan đi kèm với biểu hiện kích ứng, ngứa họng, hắt hơi và chảy nước mũi. Nhóm thuốc này ngăn chặn hoạt động của histamin tại các thụ thể đường hô hấp, đồng thời có tác dụng an thần nhẹ và kháng cholinergic, giúp làm dịu phản xạ ho về đêm.

Điểm cần lưu ý là các thuốc kháng histamin thế hệ một thường gây cảm giác buồn ngủ, chóng mặt, khô miệng và nhìn mờ. Do đó, người bệnh cần đặc biệt thận trọng nếu phải lái xe, vận hành máy móc hoặc làm việc đòi hỏi sự tập trung cao. Nhóm thuốc này cũng cần thận trọng khi dùng cho người cao tuổi, bệnh nhân phì đại tuyến tiền liệt hoặc người mắc bệnh tăng nhãn áp góc đóng.

Siro ho thảo dược và các chế phẩm làm dịu niêm mạc họng

Đối với các cơn ho khan nhẹ, ngứa rát cổ họng do thời tiết hoặc kích ứng thông thường, các chế phẩm có nguồn gốc thảo dược thường được ưu tiên lựa chọn nhờ tính an toàn cao. Các thành phần tự nhiên phổ biến gồm cao lá thường xuân, tinh dầu tràm, húng chanh, quất gừng mật ong hoặc cam thảo. Những dược liệu này giúp làm dịu niêm mạc đường thở, sát khuẩn nhẹ vùng hầu họng và hỗ trợ giảm bớt cảm giác ngứa ngáy khó chịu.

Các loại kẹo ngậm giảm ho chứa tinh dầu bạc hà hoặc chất gây tê tại chỗ cũng hỗ trợ tạm thời làm tê các đầu mút thần kinh cảm giác ở họng. Dù siro và kẹo ngậm thảo dược tương đối lành tính, người dùng vẫn cần lưu ý kiểm tra hàm lượng đường trong sản phẩm nếu bị đái tháo đường, đồng thời không dùng mật ong cho trẻ dưới một tuổi vì nguy cơ ngộ độc độc tố vi khuẩn.

Nguyên tắc lựa chọn và sử dụng thuốc trị ho khan đúng cách

Trước khi dùng bất kỳ loại thuốc nào, việc xác định đúng tính chất cơn ho là điều rất quan trọng. Thuốc trị ho khan chỉ nên dùng cho các trường hợp ho không có đờm, ho kích ứng gây kiệt sức hoặc mất ngủ. Nếu người bệnh bị ho có đờm đặc nhưng lại uống thuốc ức chế ho khan, đờm sẽ bị ứ đọng lại trong phế quản, làm tăng nguy cơ tắc nghẽn đường thở và nhiễm trùng phổi nặng hơn.

Ngoài ra, người bệnh cần tuân thủ đúng liều lượng và thời gian khuyến cáo từ nhân viên y tế, tránh tự ý tăng liều khi thấy cơn ho chưa dứt ngay. Nhiều loại thuốc cảm ho trên thị trường có công thức phối hợp nhiều hoạt chất như hạ sốt paracetamol, chống nghẹt mũi phenylephrine và thuốc giảm ho. Người dùng cần đọc kỹ thành phần để tránh dùng trùng lặp hoạt chất gây quá liều.

Lưu ý an toàn

Thuốc trị ho khan chỉ giúp kiểm soát triệu chứng tạm thời chứ không giải quyết tận gốc nguyên nhân gây bệnh. Người bệnh không được tự ý kết hợp nhiều loại thuốc ho cùng lúc hoặc dùng kéo dài quá bảy ngày mà không có ý kiến bác sĩ. Tuyệt đối không dùng thuốc ức chế phản xạ ho cho bệnh nhân hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hoặc người đang có nhiều đờm đặc. Cần đi khám ngay nếu ho kèm theo sốt cao, khó thở, đau tức ngực, sụt cân nhanh hoặc ho ra máu.

Tóm tắt

Ho khan là phản xạ thường gặp nhưng có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân bệnh lý đường hô hấp hoặc bệnh lý toàn thân. Việc hiểu rõ đặc điểm của từng nhóm thuốc trị ho khan sẽ giúp người bệnh lựa chọn giải pháp giảm ho an toàn và phù hợp. Khi cơn ho khan kéo dài dai dẳng hoặc không thuyên giảm, thăm khám bác sĩ chuyên khoa hô hấp là biện pháp cần thiết nhất để chẩn đoán chính xác và điều trị dứt điểm.