Các nhóm kháng sinh có thể gây tổn thương thính lực và lưu ý
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Kháng sinh là nhóm thuốc quan trọng trong điều trị các bệnh nhiễm trùng vi khuẩn. Tuy nhiên, một số loại kháng sinh có khả năng gây tác dụng phụ nguy hiểm lên cơ quan thính giác và hệ thống tiền đình, hay còn gọi là độc tính trên tai. Tình trạng này có thể biểu hiện từ ù tai nhẹ, chóng mặt cho đến suy giảm thính lực nghiêm trọng hoặc mất thính lực vĩnh viễn.
Việc nắm rõ các nhóm kháng sinh có nguy cơ cao và những yếu tố làm tăng độc tính giúp người bệnh và người chăm sóc chủ động phối hợp với bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng cũng như bác sĩ điều trị. Việc theo dõi sát sao trong quá trình dùng thuốc là yếu tố quan trọng để bảo vệ khả năng nghe, đặc biệt ở trẻ em, người cao tuổi và bệnh nhân có bệnh nền về thận.
Kháng sinh gây điếc tai
Độc tính trên tai do kháng sinh là hiện tượng các cấu trúc bên trong tai trong, bao gồm tế bào lông ở ốc tai và cơ quan tiền đình, bị tổn thương do ảnh hưởng của thuốc. Khi các tế bào thần kinh thính giác này bị phá hủy, khả năng truyền tín hiệu âm thanh đến não bộ sẽ bị suy giảm. Mức độ tổn thương phụ thuộc vào loại kháng sinh, liều lượng tích lũy, thời gian điều trị và cơ địa của từng bệnh nhân. Có những trường hợp triệu chứng ù tai hoặc giảm thính lực xuất hiện ngay trong thời gian dùng thuốc, nhưng cũng có trường hợp độc tính phát tác muộn sau khi đã ngừng điều trị. Nhận thức đúng về tác dụng phụ này giúp bệnh nhân không tự ý dùng kháng sinh và tuân thủ chặt chẽ chỉ định y khoa.
Các nhóm kháng sinh có nguy cơ cao gây độc tính trên tai
Nhóm kháng sinh aminoglycosid đứng đầu trong danh sách các thuốc có nguy cơ gây tổn thương thính giác và tiền đình cao nhất. Các hoạt chất phổ biến trong nhóm này bao gồm gentamicin, streptomycin, amikacin, neomycin và tobramycin. Nhóm aminoglycosid thường được chỉ định trong điều trị các nhiễm trùng nặng do vi khuẩn hiếu khí gram âm hoặc nhiễm khuẩn bệnh viện. Bên cạnh đó, kháng sinh vancomycin thuộc nhóm glycopeptid cũng có thể gây độc tính trên tai khi dùng đường tiêm truyền, đặc biệt là khi kết hợp cùng kháng sinh aminoglycosid hoặc ở bệnh nhân suy giảm chức năng thận. Một số kháng sinh macrolid như erythromycin, clarithromycin hay azithromycin cũng ghi nhận nguy cơ gây giảm thính lực tạm thời khi dùng ở liều rất cao hoặc trên người bệnh có tổn thương gan thận đi kèm.
Biểu hiện suy giảm thính lực và độc tính trên tai do kháng sinh
Triệu chứng độc tính trên tai do kháng sinh có thể xuất hiện đột ngột hoặc tiến triển âm thầm qua thời gian. Biểu hiện sớm nhất thường là cảm giác ù tai, nghe thấy tiếng ve kêu, tiếng thét hay tiếng rít trầm trong tai. Người bệnh có thể cảm thấy tai bị đầy, tức hoặc nghẽn lại giống như có nước bên trong. Tiếp theo là tình trạng giảm thính lực, ban đầu ảnh hưởng đến các âm thanh tần số cao nên người bệnh khó nghe được tiếng nói nhỏ hoặc tiếng động nhẹ, sau đó lan sang các tần số âm thanh thông thường. Ngoài ra, tổn thương tiền đình do kháng sinh có thể gây ra cảm giác chóng mặt, mất thăng bằng, đi đứng không vững hoặc buồn nôn. Ngay khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào trong số này trong hoặc sau đợt dùng kháng sinh, người bệnh cần báo ngay cho bác sĩ điều trị để đánh giá kịp thời.
Các yếu tố làm tăng nguy cơ suy giảm thính lực khi dùng kháng sinh
Nguy cơ gặp độc tính trên tai không giống nhau ở tất cả mọi người mà phụ thuộc vào nhiều yếu tố nguy cơ kết hợp. Thời gian điều trị kéo dài và tổng liều thuốc tích lũy cao là nguyên nhân quan trọng hàng đầu làm tăng độc tính. Bệnh nhân bị suy giảm chức năng thận có nguy cơ rất cao do thận không đào thải được kháng sinh hiệu quả, làm nồng độ thuốc trong máu duy trì ở mức cao quá ngưỡng an toàn. Việc dùng kết hợp đồng thời nhiều thuốc có cùng độc tính trên tai, ví dụ như dùng kháng sinh aminoglycosid chung với thuốc lợi tiểu quai furosemid, cũng làm tăng mạnh độc tính. Ngoài ra, trẻ sơ sinh, người cao tuổi, người có tiền sử bệnh lý về tai hoặc có yếu tố di truyền nhạy cảm với kháng sinh nhóm aminoglycosid cũng thuộc nhóm đối tượng nguy cơ cao cần được bảo vệ đặc biệt.
Biện pháp phòng ngừa và theo dõi an toàn khi sử dụng kháng sinh
Để phòng ngừa nguy cơ mất thính lực do kháng sinh, nguyên tắc quan trọng nhất là chỉ sử dụng kháng sinh khi có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa và tuyệt đối không tự ý mua thuốc điều trị. Đối với các trường hợp bắt buộc phải sử dụng kháng sinh có nguy cơ cao như aminoglycosid hay vancomycin, bác sĩ thường chỉ định đo nồng độ thuốc trong máu định kỳ để điều chỉnh liều lượng tối ưu. Người bệnh có thể được thực hiện đo thính lực đồ trước, trong và sau đợt điều trị để phát hiện sớm các tổn thương ở tần số cao trước khi ảnh hưởng đến giao tiếp hàng ngày. Việc thông báo đầy đủ tiền sử bệnh lý, chức năng thận và các thuốc đang sử dụng cho bác sĩ giúp lựa chọn phác đồ thay thế an toàn hơn nếu cần thiết.
Lưu ý an toàn
Tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc kháng sinh hoặc thay đổi liều dùng khi chưa trao đổi với bác sĩ, ngay cả khi nghi ngờ có tác dụng phụ lên tai, vì việc dừng thuốc đột ngột có thể khiến vi khuẩn bùng phát và kháng thuốc. Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục và không thay thế cho tư vấn, chẩn đoán hay điều trị y tế chuyên nghiệp. Mỗi người bệnh có thể trạng, chức năng cơ quan và mức độ nhạy cảm khác nhau, do đó mọi quyết định dùng thuốc cần dựa trên đánh giá trực tiếp của y bác sĩ.
Tóm tắt
Kháng sinh gây độc tính trên tai là tác dụng phụ nghiêm trọng nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát và hạn chế nếu được giám sát y tế chặt chẽ. Việc chủ động nhận biết các nhóm thuốc nguy cơ, theo dõi biểu hiện ù tai hay giảm thính lực và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ là cách hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe thính giác trong suốt quá trình điều trị nhiễm trùng.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Kháng sinh gây điếc tai có phục hồi được không?
Khả năng phục hồi phụ thuộc vào loại kháng sinh và mức độ tổn thương. Tổn thương tế bào lông ốc tai do nhóm aminoglycosid thường vĩnh viễn và không hồi phục. Tuy nhiên, nếu phát hiện sớm và ngừng thuốc kịp thời, tổn thương do một số kháng sinh khác như nhóm macrolid có thể cải thiện dần.
Trẻ em có dễ bị điếc tai do dùng kháng sinh hơn người lớn không?
Trẻ em, đặc biệt là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có chức năng gan thận chưa hoàn thiện, rất nhạy cảm với độc tính của kháng sinh trên tai. Việc sử dụng kháng sinh cho trẻ bắt buộc phải do bác sĩ nhi khoa cân nhắc kỹ lưỡng và tính toán liều chính xác theo cân nặng.
Cần làm xét nghiệm gì để theo dõi độc tính trên tai khi dùng kháng sinh?
Bác sĩ có thể chỉ định đo thính lực đồ âm thuần, đo thính lực tần số cao hoặc kiểm tra phát âm tai thính giác để theo dõi thính lực. Đồng thời, xét nghiệm đo nồng độ kháng sinh trong máu và đánh giá chức năng thận cũng được thực hiện thường xuyên.
Uống kháng sinh bị ù tai có nên dừng thuốc ngay lập tức không?
Bệnh nhân không được tự ý ngừng thuốc ngay lập tức vì có thể làm nhiễm trùng tiến triển nặng hơn hoặc gây kháng thuốc. Người bệnh cần liên hệ ngay với bác sĩ điều trị để được kiểm tra thính lực và điều chỉnh phác đồ hoặc chuyển sang nhóm kháng sinh an toàn hơn.
Thuốc nhỏ tai chứa kháng sinh có gây độc tính trên tai không?
Một số thuốc nhỏ tai chứa kháng sinh nhóm aminoglycosid như neomycin hay gentamicin có thể gây độc cho tai trong nếu màng nhĩ bị thủng. Do đó, người bệnh chỉ được dùng thuốc nhỏ tai khi có sự kiểm tra màng nhĩ và chỉ định trực tiếp từ bác sĩ Tai Mũi Họng.
