Các nguyên nhân gây mất vị giác và khứu giác thường gặp

Nguyên nhân gây mất vị giác và khứu giác

Khứu giác và vị giác là hai giác quan hóa học quan trọng của cơ thể con người. Khứu giác đảm nhận việc tiếp nhận các phân tử mùi trong không khí thông qua các tế bào thần kinh cảm thụ nằm ở niêm mạc phần trên hốc mũi. Trong khi đó, vị giác ghi nhận các vị cơ bản gồm ngọt, mặn, chua, đắng và umami nhờ các nụ vị giác tập trung chủ yếu trên bề mặt lưỡi và vòm miệng.

Sự kết hợp giữa tín hiệu mùi hương do khứu giác thu nhận và tín hiệu vị giác tại lưỡi tạo nên cảm giác trọn vẹn về hương vị thức ăn. Do đó, khi một trong hai giác quan gặp sự cố, đặc biệt là khứu giác, người bệnh thường có cảm giác mất luôn vị giác. Nguy cơ này tăng lên khi niêm mạc mũi bị sưng viêm, đường dẫn truyền thần kinh bị gián đoạn hoặc nụ vị giác bị tổn thương.

Mối liên hệ chặt chẽ giữa khả năng cảm nhận mùi và hương vị

Nhiều người thường nhầm lẫn giữa vị giác thuần túy và khả năng thưởng thức hương vị trọn vẹn của thực phẩm. Vị giác thực chất chỉ ghi nhận năm vị cơ bản thông qua lưỡi, còn phần lớn trải nghiệm hương vị phong phú của món ăn lại do khứu giác đảm nhiệm thông qua cơ chế ngửi ngược qua khoang miệng khi nuốt.

Khi cơ quan khứu giác bị cản trở hoặc tổn thương, não bộ sẽ không thể tiếp nhận tín hiệu mùi hương từ thức ăn truyền lên. Điều này khiến người bệnh có cảm nhận rằng mình bị mất vị giác, mặc dù các nụ vị giác trên lưỡi vẫn hoạt động bình thường. Việc phân biệt rõ hai hiện tượng này giúp các bác sĩ chuyên khoa tai mũi họng chẩn đoán chính xác vị trí tổn thương và tìm ra nguyên nhân gốc rễ.

Các bệnh lý hô hấp và tai mũi họng thường gặp

Các bệnh lý nhiễm trùng và viêm nhiễm đường hô hấp trên là nhóm nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến suy giảm hoặc mất khứu giác và vị giác đột ngột. Cảm cúm, cảm lạnh thông thường, viêm mũi dị ứng, viêm xoang cấp và mãn tính đều gây sưng nề niêm mạc mũi, làm tích tụ dịch nhầy và cản trở luồng không khí chứa phân tử mùi tiếp cận tế bào cảm thụ khứu giác.

Bên cạnh đó, sự xuất hiện của polyp mũi hoặc tình trạng lệch ngăn kéo mũi cũng tạo ra chướng ngại vật cơ học cản trở sự lưu thông của không khí trong hốc mũi. Ngoài ra, một số vi-rút gây nhiễm trùng hô hấp, điển hình như vi-rút SARS-CoV-2, có thể tấn công trực tiếp vào các tế bào hỗ trợ hoặc tế bào thần kinh khứu giác, dẫn đến tình trạng mất mùi kéo dài ngay cả khi tình trạng nghẹt mũi đã cải thiện.

Tổn thương thần kinh và các bệnh lý hệ thần kinh trung ương

Dây thần kinh khứu giác và các trung khu thần kinh xử lý tín hiệu tại não đóng vai trò quyết định trong việc nhận biết và phân tích mùi hương. Chấn thương sọ não, đặc biệt là các va chạm vùng đầu, có thể làm đứt hoặc dập nát các sợi thần kinh khứu giác đi qua mảnh sàng của xương trán, gây ra tình trạng mất khứu giác vĩnh viễn hoặc kéo dài.

Nhiều bệnh lý thoái hóa thần kinh ở người lớn tuổi như bệnh Parkinson, bệnh Alzheimer hay xơ cứng rải rác cũng thường có biểu hiện sớm là giảm khả năng nhận biết và phân biệt mùi. Ngoài ra, các khối u trong não, tai biến mạch máu não hoặc các phẫu thuật can thiệp ở vùng nền sọ cũng có thể đè ép vào hành khứu giác hoặc dây thần kinh sọ liên quan, làm gián đoạn sự truyền dẫn tín hiệu cảm giác.

Tác dụng phụ của thuốc và các phương pháp điều trị y tế

Sử dụng một số loại thuốc điều trị bệnh lý mạn tính có thể làm thay đổi nhận thức vị giác hoặc làm suy giảm khứu giác của người bệnh. Các nhóm thuốc thường liên quan đến tình trạng này bao gồm thuốc kháng sinh, thuốc hạ huyết áp, thuốc chống trầm cảm, thuốc kháng histamin và một số thuốc hóa trị ung thư.

Một số hóa chất điều trị hoặc liệu pháp xạ trị vùng đầu cổ có thể trực tiếp làm tổn thương nụ vị giác và tuyến nước bọt, khiến miệng bị khô và làm giảm khả năng hòa tan phân tử vị giác. Thêm vào đó, việc lạm dụng quá mức các loại thuốc xịt mũi co mạch kéo dài không theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa cũng có thể gây teo niêm mạc mũi và hư hại tế bào cảm thụ khứu giác.

Ảnh hưởng của quá trình lão hóa và các yếu tố môi trường

Theo thời gian, quá trình lão hóa tự nhiên khiến số lượng tế bào thần kinh khứu giác và nụ vị giác giảm dần đáng kể, đồng thời tốc độ tái tạo tế bào mới cũng suy giảm. Người cao tuổi thường gặp tình trạng suy giảm khả năng nhận biết hương vị, dẫn đến cảm giác chán ăn hoặc nêm nếm thức ăn đậm đà hơn bình thường.

Thói quen hút thuốc lá thường xuyên cũng là yếu tố hủy hoại các nụ vị giác và làm tổn thương niêm mạc đường hô hấp. Ngoài ra, việc tiếp xúc liên tục với các hóa chất độc hại, hơi dung môi công nghiệp hoặc không khí ô nhiễm nặng trong môi trường làm việc cũng làm suy yếu đáng kể khả năng cảm nhận mùi và vị của cơ thể.

Lưu ý an toàn

Thông tin về các nguyên nhân gây mất vị giác và khứu giác được cung cấp chỉ mang tính chất tham khảo tổng quan và giáo dục sức khỏe. Người đọc không nên dựa vào các thông tin này để tự chẩn đoán nguyên nhân hoặc tự ý mua thuốc điều trị. Mất khứu giác và vị giác có thể là dấu hiệu sớm của nhiều bệnh lý tai mũi họng hoặc thần kinh cần được thăm khám chuyên khoa. Nếu tình trạng mất mùi hoặc biến đổi vị giác xuất hiện đột ngột, kéo dài trên hai tuần hoặc đi kèm các triệu chứng như đau đầu dữ dội, yếu cơ, sốt cao hay sốt kéo dài, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế để được kiểm tra và tư vấn chi tiết.

Tóm tắt

Mất vị giác và khứu giác là triệu chứng do nhiều nguyên nhân gây ra, từ các đợt nhiễm trùng đường hô hấp thông thường đến các tổn thương thần kinh hay tác động của môi trường. Việc duy trì thói quen sinh hoạt lành mạnh, vệ sinh mũi họng đúng cách và chủ động khám bác sĩ chuyên khoa khi phát hiện bất thường sẽ giúp bảo vệ tốt sức khỏe giác quan và phát hiện sớm các bệnh lý tiềm ẩn.