Các kiểu nôn trớ của trẻ cha mẹ cần chú ý phân biệt
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Nôn trớ là một trong những hiện tượng rất thường gặp ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, khiến nhiều bậc cha mẹ không khỏi lo lắng trong quá trình chăm sóc con. Phần lớn các trường hợp trớ sữa ở giai đoạn đầu đời chỉ là hiện tượng sinh lý bình thường do cấu trúc đường tiêu hóa của bé chưa hoàn thiện, nhưng một số kiểu nôn trớ lại có thể là dấu hiệu cảnh báo bệnh lý tiềm ẩn nguy hiểm.
Việc quan sát kỹ cách thức thức ăn trào ra, màu sắc dịch nôn cũng như các biểu hiện toàn thân đi kèm có ý nghĩa quyết định trong việc phân biệt đâu là tình trạng lành tính và đâu là trường hợp cần có sự can thiệp của nhân viên y tế. Bài viết dưới đây sẽ giúp cha mẹ nhận biết các kiểu nôn trớ phổ biến của trẻ, từ đó có hướng theo dõi và xử trí an toàn nhất cho sức khỏe của con.
Các kiểu nôn trớ của trẻ là gì?
Hiện tượng nôn trớ ở trẻ nhỏ bao gồm hai trạng thái khác nhau là trớ sữa và nôn thực sự. Trớ sữa là sự trào ngược thụ động thức ăn hoặc sữa từ dạ dày lên thực quản rồi ra khỏi miệng mà không có sự gắng sức hay co thắt mạnh của cơ thành bụng, rất phổ biến ở trẻ dưới một tuổi. Ngược lại, nôn thực sự là một phản xạ chủ động do trung tâm nôn điều khiển, trong đó dạ dày và cơ hoành cùng thành bụng co bóp mạnh để tống xuất các chất chứa bên trong ra ngoài. Việc hiểu rõ bản chất của từng kiểu nôn trớ giúp người chăm sóc không quá hoang mang với những đợt trớ sinh lý nhẹ, đồng thời giữ được sự cảnh giác cần thiết trước các dấu hiệu bệnh lý của hệ tiêu hóa hoặc bệnh lý toàn thân ở trẻ nhỏ.
Trớ sữa sinh lý thông thường sau khi bú
Trớ sữa sinh lý là dạng thường gặp nhất ở trẻ sơ sinh và trẻ dưới sáu tháng tuổi, xảy ra do cơ vòng thực quản dưới chưa phát triển hoàn thiện kết hợp với thể tích dạ dày còn nhỏ nằm ngang. Trẻ thường chỉ ọc ra một lượng nhỏ sữa tươi vừa bú xong hoặc sữa vón cục như váng sữa ngưng tụ mà không kèm theo phản xạ co thắt cơ bụng mạnh mẽ. Điểm đặc trưng của kiểu trớ này là trẻ hoàn toàn không có cảm giác khó chịu, không quấy khóc, vẫn tươi cười, bú mẹ tốt và tăng trưởng cân nặng bình thường theo từng tháng tuổi. Hiện tượng này không gây nguy hiểm và sẽ giảm dần khi hệ cơ tiêu hóa của bé cứng cáp hơn.
Nôn trớ do bú quá no hoặc nuốt nhiều không khí
Kiểu nôn do thói quen ăn uống thường xuất phát từ việc phụ huynh cho trẻ bú lượng quá nhiều trong một cữ hoặc khoảng cách giữa các cữ bú quá dày khiến dạ dày bị quá tải. Bên cạnh đó, việc sử dụng núm ti bình sữa có lỗ quá to, trẻ ngậm bắt núm vú không đúng khớp hoặc trẻ khóc lớn trong khi bú có thể làm bé nuốt phải một lượng lớn không khí vào đường tiêu hóa. Khi bóng khí dâng lên để thoát ra ngoài qua động tác ợ, sữa cũng sẽ bị đẩy trào ra ngoài theo thành dòng. Để khắc phục, người chăm sóc chỉ cần điều chỉnh lại khớp ngậm, chia nhỏ lượng sữa trong ngày và hỗ trợ vỗ ợ hơi đều đặn cho bé.
Nôn vọt thành tia do nguyên nhân thực thể
Nôn vọt thành tia là tình trạng chất chứa trong dạ dày bị tống ra ngoài với áp lực rất mạnh, bắn xa thành tia dài ngay sau bữa bú hoặc sau khi ăn một khoảng thời gian ngắn. Tình trạng này phản ánh sự co thắt dữ dội của dạ dày, thường liên quan đến các bệnh lý cản trở đường tiêu hóa như hẹp phì đại môn vị ở trẻ sơ sinh từ hai đến tám tuần tuổi hoặc tắc tá tràng bẩm sinh. Ngoài ra, nôn vọt dữ dội kèm theo sốt li bì, thóp phồng hoặc co giật cũng có thể là biểu hiện cảnh báo tổn thương thần kinh trung ương như viêm màng não hay tăng áp lực nội sọ. Đây là tình trạng nguy hiểm cần được can thiệp y tế khẩn cấp.
Nôn kèm dịch vàng xanh hoặc lẫn máu
Nôn trớ dịch bất thường là dạng nôn mà chất nôn chứa các thành phần lạ như dịch màu vàng tươi, màu xanh rêu của dịch mật hoặc có lẫn vệt máu tươi, cặn nâu giống bã cà phê. Sự xuất hiện của dịch mật cho thấy có sự tắc nghẽn cơ học ở đoạn ruột bên dưới nhú tá tràng, rất hay gặp trong các cấp cứu ngoại khoa nhi như lồng ruột cấp, xoắn ruột do ruột xoay bất toàn hoặc tắc ruột. Nếu chất nôn có lẫn máu hoặc màu nâu đen, nguyên nhân có thể xuất phát từ tổn thương viêm loét niêm mạc thực quản do trào ngược dạ dày thực quản kéo dài hoặc tổn thương dạ dày. Bất kỳ sự thay đổi màu sắc dịch nôn nào ngoài sữa và dịch trong đều là dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng.
Nôn trớ kèm theo sốt hoặc rối loạn tiêu hóa
Nôn trớ phối hợp là tình trạng nôn đi kèm với các dấu hiệu toàn thân hoặc các rối loạn tại cơ quan khác, phản ánh một đợt bệnh cấp tính. Trẻ có thể xuất hiện nôn trớ dồn dập kèm theo tiêu chảy nhiều lần phân lỏng nước, sốt cao trong các đợt nhiễm trùng đường ruột do virus hoặc vi khuẩn. Trong một số trường hợp, trẻ bị nhiễm trùng hô hấp cấp, viêm amidan hoặc viêm phổi có nhiều đờm nhớt kích thích họng cũng rất dễ phát sinh phản xạ nôn ói sau mỗi cơn ho dài. Tình trạng này khiến trẻ nhanh chóng mệt lả và đối mặt với nguy cơ mất nước nếu không được xử trí đúng cách.
Lưu ý an toàn
Khi trẻ bị nôn trớ, điều quan trọng nhất là bảo vệ đường thở bằng cách cho trẻ nằm nghiêng hoặc nâng cao thân mình, tránh để chất nôn hít sặc vào phổi gây khó thở tím tái. Không tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng, nước gừng hay các loại thuốc cầm nôn khi chưa có sự thăm khám của bác sĩ chuyên khoa nhi. Nếu trẻ có biểu hiện mất nước, li bì, nôn vọt liên tục hoặc dịch nôn có màu xanh vàng hay có máu, gia đình cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức.
Tóm tắt
Nôn trớ ở trẻ nhỏ phần lớn là hiện tượng sinh lý tự cải thiện theo thời gian khi hệ tiêu hóa hoàn thiện dần. Tuy nhiên, việc nhận biết sớm các dạng nôn trớ bất thường sẽ giúp gia đình chủ động bảo vệ sức khỏe cho bé. Khi nhận thấy các dấu hiệu nguy cơ hoặc trẻ chậm tăng cân, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Khi nào hiện tượng trớ sữa sinh lý ở trẻ sơ sinh tự hết?
Hầu hết các trường hợp trớ sữa sinh lý sẽ giảm rõ rệt khi trẻ được sáu đến tám tháng tuổi, thời điểm bé đã biết ngồi vững và ăn dặm đặc hơn. Hiện tượng này thường tự hết hoàn toàn khi trẻ đạt mười hai đến mười bốn tháng tuổi.
Nên làm gì ngay sau khi trẻ vừa bú xong để giảm nôn trớ?
Sau khi cho bé bú hoặc ăn no, cha mẹ nên bế đứng trẻ áp vào ngực khoảng mười lăm đến hai mươi phút và vỗ ợ hơi nhẹ nhàng. Tuyệt đối không cho trẻ nằm ngay hoặc rung lắc, đùa giỡn mạnh sau bữa bú.
Có nên cho bé bú lại ngay sau khi vừa nôn trớ không?
Khi trẻ vừa nôn, nên nghiêng đầu bé sang một bên hoặc bế thẳng để chất nôn thoát ra ngoài, tránh hít sặc vào đường thở. Chờ khoảng ba mươi phút cho dạ dày ổn định rồi mới cho uống từng ngụm nước nhỏ hoặc bú lại.
Nôn trớ kéo dài có ảnh hưởng đến sự tăng cân của trẻ không?
Trẻ bị trớ sữa liên tục dẫn đến không giữ được dinh dưỡng trong dạ dày, từ đó giảm khả năng hấp thu năng lượng. Nếu tình trạng này kéo dài kèm theo biếng ăn, trẻ rất dễ bị sụt cân, chậm tăng trưởng và suy dinh dưỡng.
Có nên tự mua thuốc chống nôn cho trẻ uống tại nhà không?
Cha mẹ tuyệt đối không tự ý mua các thuốc chống nôn hay thuốc giảm tiết axit cho trẻ nhỏ uống tại nhà. Mọi loại thuốc hỗ trợ tiêu hóa cần phải do bác sĩ chuyên khoa nhi trực tiếp thăm khám và chỉ định phù hợp.
