Các hình thức sử dụng ma túy thường gặp và nguy cơ đối với sức khỏe

Hình thức sử dụng ma túy là gì?

Chất ma túy là các chất tự nhiên hoặc tổng hợp có khả năng tác động mạnh mẽ lên hệ thần kinh trung ương, gây biến đổi tâm trạng, nhận thức và hành vi, đồng thời nhanh chóng tạo ra sự lệ thuộc cả về tâm lý lẫn thể chất. Để phát huy tác dụng kích thích hoặc ức chế thần kinh, các hoạt chất này cần được đưa vào vòng tuần hoàn máu để vượt qua hàng rào máu não.

Tùy theo cấu trúc lý hóa, các chất kích thích và ức chế thần kinh được bào chế dưới nhiều dạng như tinh thể, bột mịn, thảo mộc khô, dung dịch lỏng hoặc viên nén. Các hình thức sử dụng chủ yếu bao gồm hấp thu qua biểu mô đường hô hấp khi hút hoặc hít khói, thẩm thấu qua niêm mạc mũi họng, hấp thu qua màng nhầy ống tiêu hóa và tiêm trực tiếp vào mạch máu. Mỗi con đường không chỉ quyết định tốc độ hưng phấn mà còn gây ra những thương tổn thực thể đặc thù trên từng cơ quan tiếp xúc.

Hình thức hút và hóa hơi qua đường hô hấp

Hút hoặc hít khói là phương thức đưa chất gây nghiện vào cơ thể thông qua đường thở, thường áp dụng cho cần sa, thuốc phiện, heroin nung nóng hoặc các chất kích thích tổng hợp. Khi người dùng đốt cháy hoặc hóa hơi chất ma túy, khói và hạt khí dung chứa hoạt chất sẽ đi trực tiếp vào đường hô hấp trên rồi đến phế nang. Diện tích tiếp xúc lớn của mao mạch phổi giúp hoạt chất ngấm vào máu gần như lập tức và di chuyển lên não trong vòng vài giây.

Phương thức này gây kích ứng dữ dội toàn bộ niêm mạc đường thở, làm tổn thương lớp lông chuyển và gây viêm mạn tính. Người dùng thường xuyên phải đối mặt với các vấn đề hô hấp nghiêm trọng như ho kéo dài, co thắt phế quản, viêm phế quản mạn, phù phổi cấp hoặc tổn thương phế nang không hồi phục. Ngoài ra, việc hít phải các tạp chất độc hại sinh ra trong quá trình đốt cháy làm gia tăng nguy cơ suy giảm chức năng hô hấp vĩnh viễn và tạo gánh nặng lớn lên hệ tim mạch.

Hình thức hít bột mịn qua niêm mạc mũi

Hít bột qua đường mũi là cách đưa chất ma túy ở dạng bột mịn, chẳng hạn như cocaine hoặc ketamine, trực tiếp vào khoang mũi để hấp thu qua lớp niêm mạc giàu mao mạch. Hoạt chất được giữ lại tại niêm mạc mũi và thẩm thấu dần vào tuần hoàn máu mà không cần qua hệ thống tiêu hóa. Tốc độ gây hưng phấn của hình thức này diễn ra khá nhanh, chỉ sau vài phút, tạo cảm giác tác động tức thì lên hệ thần kinh trung ương.

Tuy nhiên, việc tiếp xúc trực tiếp với hóa chất tổng hợp có tính chất co mạch mạnh sẽ làm giảm tưới máu cục bộ tại mô mũi. Hậu quả là người dùng thường xuyên bị chảy máu cam, viêm xoang mạn tính, mất khứu giác và nhiễm trùng sâu. Khi tình trạng thiếu máu nuôi kéo dài, hoại tử mô sẽ xảy ra, dẫn đến thủng vách ngăn mũi và biến dạng cấu trúc giải phẫu vùng mũi họng, đòi hỏi can thiệp ngoại khoa phức tạp nhưng khó phục hồi hoàn toàn.

Hình thức tiêm chích trực tiếp vào mạch máu

Tiêm chích là con đường đưa chất ma túy dạng dung dịch trực tiếp vào tĩnh mạch, bắp thịt hoặc dưới da thông qua kim tiêm. Đây là hình thức đưa dược chất vào vòng tuần hoàn nhanh nhất và triệt để nhất, khiến toàn bộ nồng độ chất tác động đồng loạt lên các thụ thể thần kinh tại não bộ chỉ sau vài chục giây.

Phương thức tiêm chích mang lại rủi ro sức khỏe nặng nề và cấp bách nhất. Bên cạnh nguy cơ sốc thuốc và quá liều xảy ra tức thì do nồng độ đỉnh trong máu quá cao, việc dùng chung hoặc tái sử dụng bơm kim tiêm không vô khuẩn là con đường lây truyền hàng đầu của virus viêm gan B, viêm gan C và HIV. Người tiêm chích còn rất dễ gặp biến chứng viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn, xơ hóa tắc nghẽn tĩnh mạch, áp xe mô mềm và hoại tử chi do nhiễm trùng vi khuẩn kỵ khí.

Hình thức nuốt và hấp thu qua đường tiêu hóa

Sử dụng chất ma túy qua đường uống bao gồm việc nuốt viên nén, viên nang, dung dịch hoặc trộn chất kích thích vào thức ăn và đồ uống. Những chất thường dùng theo cách này bao gồm thuốc lắc MDMA, các loại ma túy đá ngụy trang hoặc các hợp chất gây ảo giác. Hoạt chất sau khi nuốt phải đi qua dạ dày, ruột non rồi chuyển hóa qua gan trước khi phân bố vào hệ tuần hoàn chung.

Đặc điểm nguy hiểm của đường tiêu hóa là thời gian khởi phát tác dụng chậm hơn đáng kể, thường mất từ ba mươi phút đến vài giờ tùy lượng thức ăn trong dạ dày. Sự chậm trễ này khiến người dùng lầm tưởng chưa đủ tác dụng nên tiếp tục sử dụng thêm, dẫn đến tích lũy liều lượng cực lớn trong cơ thể. Khi toàn bộ lượng chất ngấm đồng loạt vào máu, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái ngộ độc cấp tính, tăng thân nhiệt ác tính, co giật, suy gan cấp và suy thận cấp tính.

Tác động toàn thân và nguy cơ ngộ độc cấp tính

Dù đưa vào cơ thể bằng bất kỳ hình thức nào, các chất ma túy đều gây xáo trộn sâu sắc các chất dẫn truyền thần kinh như dopamine, serotonin và noradrenaline. Sự lặp lại liên tục khiến não bộ mất khả năng tự điều hòa, nhanh chóng hình thành hội chứng lệ thuộc cả về thể chất lẫn tâm thần, làm thay đổi hành vi và suy giảm nhận thức.

Nguy cơ ngộ độc cấp và quá liều có thể xảy ra ở mọi con đường sử dụng, đặc biệt khi người dùng kết hợp nhiều loại chất với nhau hoặc sử dụng các chất pha lẫn tạp chất độc hại không rõ nguồn gốc. Tình trạng quá liều thường biểu hiện qua hôn mê sâu, co giật, suy hô hấp ngừng thở hoặc rối loạn nhịp tim ác tính. Can thiệp y tế chậm trễ trong những tình huống này thường dẫn đến tử vong hoặc để lại di chứng tổn thương não vĩnh viễn do thiếu oxy.

Lưu ý an toàn

Nội dung bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức giáo dục y tế và phòng ngừa tác hại của chất gây nghiện, hoàn toàn không mang tính hướng dẫn cách thức sử dụng. Khi phát hiện người có dấu hiệu ngộ độc hoặc quá liều ma túy, tuyệt đối không tự ý áp dụng các biện pháp truyền miệng mà phải đưa nạn nhân đến ngay cơ sở y tế gần nhất. Quá trình cai nghiện cần được theo dõi và chỉ định chuyên môn bởi các bác sĩ chuyên khoa tâm thần và cơ sở y tế có thẩm quyền.

Tóm tắt

Nhận thức rõ các hình thức sử dụng ma túy và mức độ tổn hại của từng con đường đưa chất vào cơ thể là cơ sở quan trọng trong dự phòng và can thiệp y tế sớm. Sử dụng chất gây nghiện bằng bất cứ hình thức nào cũng để lại hệ lụy nặng nề cho não bộ và cơ quan nội tạng. Khi người bệnh hoặc người thân đối diện với tình trạng lệ thuộc chất, việc tiếp cận sớm các cơ sở y tế chuyên khoa tâm thần hoặc trung tâm tư vấn cai nghiện là bước đi thiết thực nhất để bảo vệ tính mạng.