Các dạng suy dinh dưỡng độ 3 và những điều cần biết

Suy dinh dưỡng độ 3 là gì?

Suy dinh dưỡng độ 3 là mức độ suy dinh dưỡng nặng nhất theo phân loại lâm sàng, phản ánh tình trạng cơ thể bị thiếu hụt nghiêm trọng năng lượng, protein cùng các vi chất thiết yếu trong thời gian kéo dài. Ở mức độ này, các chỉ số nhân trắc như cân nặng theo tuổi hoặc cân nặng theo chiều cao thường giảm sâu dưới ngưỡng chuẩn cho phép, khiến hệ miễn dịch suy giảm mạnh và các cơ quan nội tạng hoạt động kém hiệu quả.

Tình trạng suy dinh dưỡng nặng có thể gặp ở nhiều đối tượng, nhưng phổ biến và để lại hậu quả nặng nề nhất là ở trẻ nhỏ dưới 5 tuổi và người cao tuổi mắc các bệnh lý mạn tính tiêu hao. Dựa vào triệu chứng thực thể và đặc điểm thiếu hụt dưỡng chất, y học phân loại suy dinh dưỡng nặng thành ba thể lâm sàng riêng biệt với cơ chế bệnh sinh khác nhau, đòi hỏi chiến lược can thiệp y tế chuyên biệt để tránh nguy cơ biến chứng chuyển hóa nguy hiểm.

Suy dinh dưỡng độ 3 thể teo đét

Suy dinh dưỡng thể teo đét (Marasmus) hình thành do chế độ ăn thiếu hụt toàn diện cả năng lượng lẫn protein trong thời gian dài. Khi cơ thể không nhận đủ calo cho hoạt động sống, các kho dự trữ mỡ dưới da bị tiêu biến, tiếp theo là sự thoái hóa mô cơ để cung cấp năng lượng sống còn.

Người mắc thể teo đét có biểu hiện gầy sút rõ rệt, da bọc xương, khối cơ ở tứ chi và mông gần như teo hết. Khuôn mặt hóp sâu, mắt trũng, tạo nét già nua trước tuổi. Lớp mỡ dưới da biến mất khiến da khô nhăn và mất đàn hồi. Thể này không có triệu chứng phù, người bệnh thường tỉnh táo nhưng dễ quấy khóc, thèm ăn và hay gặp rối loạn tiêu hóa kéo dài.

Suy dinh dưỡng độ 3 thể phù

Suy dinh dưỡng thể phù, hay Kwashiorkor, là dạng suy dinh dưỡng phát sinh chủ yếu do chế độ ăn thiếu hụt protein trầm trọng, trong khi lượng năng lượng từ carbohydrate vẫn có thể được cung cấp ở mức nhất định. Sự suy giảm nồng độ albumin và protein huyết tương làm giảm áp lực keo trong lòng mạch, dẫn đến hiện tượng dịch thoát ra ngoài gian bào và gây phù nề khắp cơ thể.

Người mắc thể phù thường bắt đầu bị sưng nề ở mu bàn chân và cẳng chân, sau đó lan dần lên mặt, mi mắt và bụng. Phù có tính chất trắng, mềm và ấn lõm lâu đàn hồi. Do cơ thể giữ nước và tích tụ dịch, người chăm sóc đôi khi lầm tưởng người bệnh vẫn mũm mĩm hoặc đủ cân nặng, khiến việc phát hiện bệnh bị chậm trễ. Bên cạnh đó, thể phù còn đặc trưng bởi sự biến đổi sắc tố da với các mảng da sẫm màu, dễ bong tróc, tóc thưa, khô xơ và chuyển sang màu hung đỏ. Người bệnh thường có biểu hiện thờ ơ, uể oải, mất cảm giác thèm ăn và gan to do tình trạng thoái hóa mỡ.

Suy dinh dưỡng độ 3 thể phối hợp

Suy dinh dưỡng thể phối hợp, còn gọi là Marasmic-Kwashiorkor, là tình trạng kết hợp giữa các đặc điểm của thể teo đét và thể phù. Đây là dạng suy dinh dưỡng cực kỳ nghiêm trọng, phản ánh sự thiếu hụt trầm trọng cả về năng lượng tổng thể lẫn lượng protein cần thiết cho hoạt động chuyển hóa của cơ thể. Tình trạng này thường xảy ra khi người bệnh vốn đã bị teo đét kéo dài lại phải trải qua một đợt thiếu hụt protein cấp tính hoặc mắc thêm các bệnh nhiễm trùng nặng.

Trên thực tế lâm sàng, người bệnh vừa có dấu hiệu teo cơ rõ rệt, xương sườn nhô cao, các chi khẳng khiu, vừa xuất hiện tình trạng phù nề ở bàn chân, mắt cá hoặc toàn thân. Khi triệu chứng phù giảm đi trong quá trình can thiệp y tế, mức độ gầy mòn và teo đét thực sự của cơ thể mới lộ rõ. Người mắc thể phối hợp có nguy cơ tử vong rất cao do hệ miễn dịch bị suy sụp gần như hoàn toàn, đi kèm với rối loạn điện giải nặng nề và các biến chứng nhiễm khuẩn huyết, viêm phổi hoặc suy tim thứ phát.

Nguyên nhân phổ biến dẫn đến suy dinh dưỡng độ 3

Nguyên nhân trực tiếp dẫn tới suy dinh dưỡng nặng thường xuất phát từ việc cung cấp dinh dưỡng không đáp ứng nhu cầu phát triển của cơ thể, hoặc do cơ thể không thể hấp thu dưỡng chất hiệu quả. Ở trẻ nhỏ, việc cai sữa quá sớm, cho ăn dặm không đúng thời điểm hoặc khẩu phần ăn chỉ toàn tinh bột loãng thiếu đạm và chất béo là những yếu tố thường gặp. Ngoài ra, việc mắc các bệnh nhiễm khuẩn tái diễn như tiêu chảy kéo dài, sởi, lao hoặc nhiễm ký sinh trùng đường ruột cũng làm gia tăng đáng kể nguy cơ suy dinh dưỡng nặng.

Bên cạnh yếu tố ăn uống, nhiều bệnh lý mạn tính bẩm sinh hoặc mắc phải cũng đóng vai trò thúc đẩy tình trạng suy dinh dưỡng độ 3. Các bệnh tim bẩm sinh, hội chứng ruột ngắn, dị tật khe hở vòm miệng hay các rối loạn chuyển hóa bẩm sinh khiến nhu cầu năng lượng tăng vọt nhưng khả năng dung nạp lại suy giảm. Ở người trưởng thành và người cao tuổi, các bệnh ung thư giai đoạn muộn, suy thận mạn hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính cũng có thể dẫn tới hội chứng suy mòn nặng nề tương tự.

Nguyên tắc tiếp cận và chăm sóc y tế cho người suy dinh dưỡng nặng

Suy dinh dưỡng độ 3 là tình trạng bệnh lý cần can thiệp y tế tại bệnh viện hoặc trung tâm chuyên khoa dinh dưỡng lâm sàng. Tuyệt đối không cho người bệnh ăn quá nhiều chất bổ đột ngột, vì sự thay đổi chuyển hóa quá nhanh có thể gây ra hội chứng nuôi ăn lại dẫn đến suy tim cấp và rối loạn nhịp nguy hiểm.

Lộ trình điều trị được chia thành từng giai đoạn thận trọng. Ban đầu, nhân viên y tế tập trung ổn định thân nhiệt, bù nước điện giải, kiểm soát nhiễm khuẩn và nuôi dưỡng thận trọng với lượng calo khởi điểm phù hợp. Khi cơ thể dần hồi phục và các rối loạn chuyển hóa được kiểm soát, năng lượng và vi chất mới được tăng dần để tái tạo cơ bắp và mỡ dưới da.

Lưu ý an toàn

Suy dinh dưỡng độ 3 là tình trạng bệnh lý nguy hiểm có nguy cơ tử vong cao do các biến chứng hạ đường huyết, hạ thân nhiệt và nhiễm trùng cơ hội. Gia đình tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc bổ, men tiêu hóa hay tự truyền dịch tại nhà khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Việc ép người bệnh ăn lượng lớn thức ăn giàu đạm hoặc năng lượng đậm đặc đột ngột có thể gây quá tải chuyển hóa và suy tạng. Mọi can thiệp dinh dưỡng cho bệnh nhân suy dinh dưỡng nặng đều cần được thực hiện dưới sự giám sát chặt chẽ của nhân viên y tế tại bệnh viện.

Tóm tắt

Suy dinh dưỡng độ 3 ở cả ba dạng teo đét, phù hay phối hợp đều là những cảnh báo y tế nghiêm trọng đòi hỏi sự can thiệp chuyên môn kịp thời. Việc nhận biết sớm các biểu hiện thể chất bất thường giúp gia đình chủ động đưa người bệnh tới cơ sở y tế để được thăm khám và lên phác đồ phục hồi khoa học, an toàn, giúp bảo vệ tính mạng và nâng cao chất lượng cuộc sống.