Các biến chứng nguy hiểm của xơ vữa động mạch và cách nhận biết nguy cơ

Biến chứng xơ vữa động mạch là gì?

Xơ vữa động mạch là một bệnh lý mạch máu mạn tính tiến triển, đặc trưng bởi sự lắng đọng dần dần của cholesterol, chất béo, tế bào bọt và các tinh thể canxi ở lớp nội mạc động mạch. Các chất này tích tụ lại tạo thành các mảng xơ vữa, làm cho thành mạch dày lên, mất tính đàn hồi và giảm khẩu kính lòng mạch. Bệnh có thể xảy ra ở bất kỳ động mạch cỡ lớn và vừa nào trong cơ thể, bao gồm động mạch vành nuôi tim, động mạch cảnh nuôi não, động mạch chủ, động mạch thận và hệ thống động mạch chi dưới.

Nguy cơ xuất hiện xơ vữa động mạch tăng cao ở những người có rối loạn lipid máu, tăng huyết áp, đái tháo đường, hút thuốc lá, béo phì hoặc có lối sống ít vận động. Mặc dù mảng xơ vữa phát triển từ từ, biến chứng của nó thường diễn ra đột ngột và gây tổn thương cơ quan không thể hồi phục nếu không được phát hiện và kiểm soát nguy cơ từ sớm.

Biến chứng bệnh mạch vành và nhồi máu cơ tim cấp

Động mạch vành chịu trách nhiệm cung cấp máu giàu oxy nuôi cơ tim. Khi mảng xơ vữa tích tụ tại các nhánh động mạch này, lòng mạch bị hẹp khiến lưu lượng máu giảm sút, dẫn đến tình trạng thiếu máu cục bộ cơ tim. Biểu hiện thường gặp là cảm giác đau tức, đè nặng ở vùng ngực, có thể lan lên cổ, hàm, vai hoặc cánh tay trái khi người bệnh gắng sức. Nguy hiểm hơn, nếu mảng xơ vữa bất ngờ nứt vỡ, tiểu cầu sẽ kết tập tạo thành huyết khối gây tắc nghẽn hoàn toàn lòng mạch vành, dẫn đến nhồi máu cơ tim cấp. Biến cố này có thể gây hoại tử cơ tim không hồi phục, rối loạn nhịp tim nguy hiểm hoặc ngừng tuần hoàn nếu không được can thiệp tái tưới máu cấp cứu kịp thời. Sau cơn nhồi máu cơ tim, bệnh nhân còn đối mặt với nguy cơ suy tim mạn tính do giảm khả năng co bóp.

Biến chứng đột quỵ não và thiếu máu não thoáng qua

Xơ vữa động mạch cảnh và các động mạch nội sọ là nguyên nhân hàng đầu gây ra các biến cố mạch máu não. Tương tự như tại tim, mảng xơ vữa tại động mạch cảnh có thể làm hẹp lòng mạch hoặc nứt vỡ, tạo ra các mẩu huyết khối nhỏ trôi theo dòng máu lên các nhánh mạch não nhỏ hơn gây tắc mạch. Tình trạng này có thể biểu hiện dưới dạng cơn thiếu máu não thoáng qua với các triệu chứng tự phục hồi trong thời gian ngắn như yếu liệt nửa người nhẹ, nói khó, mờ mắt thoáng qua. Tuy nhiên, nếu tắc nghẽn hoàn toàn kéo dài, đột quỵ thiếu máu não cục bộ sẽ xảy ra, làm chết các tế bào thần kinh chỉ sau vài phút thiếu oxy. Đột quỵ có thể để lại di chứng tàn phế nặng nề như liệt nửa người, rối loạn ngôn ngữ, suy giảm nhận thức hoặc thậm chí tử vong.

Bệnh động mạch ngoại biên và nguy cơ hoại tử chi

Bệnh động mạch ngoại biên xảy ra khi xơ vữa làm thu hẹp các mạch máu dẫn máu đến chi, phổ biến nhất là hai chi dưới. Triệu chứng đặc trưng ban đầu là hiện tượng đau cách hồi, người bệnh cảm thấy đau nhức, chuột rút ở bắp chân hoặc đùi khi đi bộ một quãng đường nhất định và giảm bớt khi đứng nghỉ. Khi tình trạng xơ vữa tiến triển nặng hơn, máu không đủ nuôi dưỡng chi ngay cả lúc nghỉ ngơi, dẫn đến đau buốt liên tục, đặc biệt vào ban đêm. Thiếu máu mạn tính khiến da chân lạnh, khô, rụng lông, móng chân dày giòn và dễ xuất hiện các vết loét lâu lành ở ngón chân, bàn chân. Nếu mảng xơ vữa vỡ ra gây tắc mạch cấp hoặc vết loét bị nhiễm trùng nặng, mô chi có thể bị hoại tử hoàn toàn, buộc phải chỉ định cắt cụt chi để bảo toàn tính mạng.

Phình và vỡ động mạch chủ

Sự hình thành mảng xơ vữa mạn tính không chỉ làm hẹp lòng mạch mà còn phá hủy cấu trúc các lớp cơ và sợi đàn hồi ở thành mạch, khiến thành mạch máu trở nên mỏng manh và mất tính đàn hồi. Dưới áp lực liên tục của dòng máu chảy qua, đặc biệt ở người có tăng huyết áp kèm theo, đoạn mạch bị tổn thương có thể phình giãn dần tạo thành túi phình động mạch chủ, thường gặp ở động mạch chủ ngực hoặc động mạch chủ bụng. Túi phình thường phát triển âm thầm không có triệu chứng cho đến khi đạt kích thước lớn gây chèn ép hoặc dọa vỡ. Biến cố vỡ phình động mạch chủ hoặc bóc tách thành động mạch chủ là tình trạng cấp cứu ngoại khoa tối khẩn cấp với tỷ lệ tử vong rất cao do chảy máu ồ ạt trong lồng ngực hoặc ổ bụng.

Suy giảm chức năng thận do hẹp động mạch thận

Hai động mạch thận đảm nhiệm việc cung cấp lượng máu lớn để thận lọc chất thải và cân bằng thể dịch trong cơ thể. Khi mảng xơ vữa xuất hiện tại vị trí xuất phát hoặc thân động mạch thận, lòng mạch hẹp lại làm giảm áp lực tưới máu đến nhu mô thận. Để phản ứng lại, thận kích hoạt hệ thống hormone renin-angiotensin-aldosterone nhằm tăng giữ muối nước và co mạch toàn thân, gây ra tình trạng tăng huyết áp thứ phát kháng trị, rất khó kiểm soát bằng các thuốc hạ áp thông thường. Theo thời gian, việc thiếu máu nuôi dưỡng mạn tính kéo dài sẽ dẫn đến teo thận, xơ hóa nhu mô thận và suy giảm chức năng thận tiến triển, cuối cùng dẫn tới bệnh thận mạn tính giai đoạn cuối đòi hỏi phải chạy thận nhân tạo hoặc ghép thận.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa đại chúng, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hay phác đồ điều trị y khoa cá nhân hóa. Người có các yếu tố nguy cơ tim mạch hoặc bệnh nền mạn tính cần trao đổi kỹ với bác sĩ chuyên khoa. Không tự ý ngưng, đổi hoặc sử dụng các loại thuốc hỗ trợ tim mạch mà chưa có sự đồng ý của nhân viên y tế. Khi xuất hiện các dấu hiệu cấp tính như đau thắt ngực dữ dội, yếu liệt nửa người, méo miệng hoặc khó thở đột ngột, cần gọi cấp cứu ngay lập tức.

Tóm tắt

Xơ vữa động mạch là bệnh lý tiến triển âm thầm nhưng có thể dẫn tới nhiều biến cố tim mạch và mạch máu não nghiêm trọng. Việc nhận biết sớm nguy cơ, kiểm soát tốt các bệnh nền chuyển hóa và duy trì lối sống lành mạnh là chìa khóa bảo vệ hệ tuần hoàn. Người bệnh cần thăm khám định kỳ tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được theo dõi và can thiệp kịp thời.