Bong gân bàn chân: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí

Bong gân bàn chân là gì?

Bong gân bàn chân là thuật ngữ y khoa mô tả thương tổn ở hệ thống dây chằng tại các khớp bàn chân, bao gồm khớp bàn ngón, khớp giữa các xương cổ chân và khớp Lisfranc. Dây chằng là các bó sợi collagen bền chắc kết nối các đầu xương với nhau, giữ vai trò duy trì sự ổn định cấu trúc vòm chân và hấp thu lực cơ học khi cơ thể di chuyển.

Khi bàn chân chịu một lực vặn xoắn, uốn cong bất thường hoặc tiếp đất đột ngột sai trục, các sợi liên kết này sẽ bị căng dãn vượt mức chịu đựng. Tùy thuộc vào cường độ lực tác động, chấn thương có thể chỉ dừng lại ở mức giãn nhẹ hoặc tiến triển thành rách một phần hay đứt rời hoàn toàn dây chằng. Bong gân bàn chân nếu không được theo dõi và chăm sóc đúng cách có thể dẫn đến mất vững khớp kéo dài, đau mạn tính và làm thay đổi vĩnh viễn dáng đi tự nhiên của người bệnh.

Những nguyên nhân phổ biến dẫn đến bong gân bàn chân

Bàn chân có hệ thống dây chằng phức tạp liên kết các xương đốt bàn, xương hộp, xương ghe và xương sên nhằm giữ vững vòm chân. Tổn thương bong gân xảy ra khi bàn chân bị vặn xoắn quá mức hoặc chịu áp lực ngoại lực đột ngột.

Nguyên nhân phổ biến hàng đầu là tai nạn trong sinh hoạt như bước hụt bậc cầu thang, trượt chân trên bề mặt trơn trượt hoặc giẫm phải vật gồ ghề khiến bàn chân lật vào trong hoặc ngửa ra ngoài. Trong thể thao, các động tác tiếp đất sai tư thế sau khi nhảy cao ở môn bóng chuyền, bóng rổ hoặc chuyển hướng đột ngột khi đá bóng rất dễ gây tổn hại dây chằng.

Bên cạnh đó, việc sử dụng giày dép không phù hợp, đế giày quá mòn, giày cao gót thiếu thăng bằng hoặc tình trạng thừa cân béo phì cũng làm gia tăng đáng kể tải trọng cơ học đè nặng lên các khớp bàn chân, từ đó làm tăng nguy cơ chấn thương.

Biểu hiện nhận biết và phân loại mức độ tổn thương

Khi dây chằng bàn chân bị tổn thương, người bệnh thường cảm nhận một tiếng kêu tách nhỏ tại thời điểm xảy ra tai nạn, đi kèm cơn đau nhói xuất hiện ngay lập tức. Sau đó, vùng mu chân hoặc lòng bàn chân bắt đầu sưng phù, bầm tím do xuất huyết dưới da từ các mao mạch bị rách. Bàn chân bị hạn chế biên độ vận động và người bệnh gặp khó khăn rõ rệt khi đặt chân xuống đất để chịu lực.

Dựa trên mức độ tổn thương cấu trúc, y học chia bong gân làm ba độ chính. Độ một là mức độ nhẹ nhất, dây chằng chỉ bị giãn nhẹ hoặc rách vi thể, sưng đau nhẹ và khớp vẫn giữ được độ vững chắc. Độ hai là tình trạng rách một phần dây chằng, khớp lỏng lẻo nhẹ, sưng đau và bầm tím lan rộng hơn, vận động gặp nhiều trở ngại. Độ ba là mức độ nghiêm trọng nhất khi dây chằng bị đứt hoàn toàn, khớp bàn chân mất vững trầm trọng, đau dữ dội và người bệnh hoàn toàn không thể đứng chịu lực.

Phương pháp sơ cứu ban đầu theo nguyên tắc RICE

Xử trí đúng đắn trong 48 giờ đầu có ý nghĩa quyết định đối với tốc độ lành thương và hạn chế biến chứng. Phác đồ sơ cứu chuẩn y khoa được khuyến cáo rộng rãi hiện nay là nguyên tắc RICE, bao gồm bốn bước cơ bản:

Bước đầu tiên là nghỉ ngơi, người bệnh cần dừng ngay mọi hoạt động vận động, tránh dồn trọng lượng cơ thể lên bàn chân tổn thương để không làm rách thêm sợi collagen của dây chằng. Tiếp theo là chườm lạnh, dùng túi đá bọc trong khăn vải mềm áp lên vị trí đau khoảng mười lăm đến hai mươi phút mỗi lần, lặp lại sau mỗi hai đến ba giờ. Biện pháp này giúp co mạch máu, giảm phù nề và ức chế dẫn truyền cảm giác đau.

Bước thứ ba là băng ép vừa phải bằng băng thun co giãn theo hướng từ ngón chân lên phía cổ chân nhằm cố định mô mềm và kiểm soát thể tích sưng, chú ý không quấn quá chặt để tránh cản trở tưới máu ngoại vi. Cuối cùng, kê cao bàn chân cao hơn mức tim khi nằm hoặc ngồi để tạo điều kiện thuận lợi cho máu tĩnh mạch và dịch bạch huyết hồi lưu, từ đó giảm áp lực ứ trệ tại bàn chân.

Sai lầm cần tránh và các dấu hiệu cần đến cơ sở y tế

Một sai lầm rất phổ biến trong cộng đồng là thói quen xoa bóp dầu nóng, cồn thuốc, mật gấu hoặc tự ý đắp các loại lá cây thuốc nam không rõ nguồn gốc lên bàn chân chấn thương. Tác động nhiệt nóng và cọ xát cơ học mạnh sẽ gây giãn mạch cục bộ, làm máu chảy nhiều hơn vào các khoang mô, khiến tình trạng sưng bầm trở nên nghiêm trọng và dễ dẫn đến nhiễm trùng da.

Bên cạnh đó, việc cố tình đi lại sớm khi dây chằng chưa hồi phục có thể biến tổn thương cấp tính thành tình trạng mất vững khớp mạn tính, tăng nguy cơ thoái hóa khớp bàn chân sớm.

Người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế có chuyên khoa chấn thương chỉnh hình khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như: không thể đứng chịu lực quá bốn bước, bàn chân bị biến dạng trục rõ rệt, vùng da xung quanh mất cảm giác, lạnh buốt hoặc có dấu hiệu bầm tím lan rộng nhanh chóng kèm đau nhức không thuyên giảm. Tại đây, bác sĩ sẽ chỉ định chụp phim X-quang hoặc cộng hưởng từ MRI để loại trừ gãy xương kín và xây dựng kế hoạch phục hồi thích hợp.

Lưu ý an toàn

Các thông tin cung cấp trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức chăm sóc sức khỏe thường thức và không thể thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ của bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc giảm đau chống viêm liều cao hoặc cố định bàn chân bằng các dụng cụ tự chế khi chưa được nhân viên y tế kiểm tra. Nếu triệu chứng đau sưng kéo dài hoặc có nghi ngờ gãy xương, việc thăm khám trực tiếp tại bệnh viện là bắt buộc để đảm bảo an toàn.

Tóm tắt

Bong gân bàn chân là chấn thương tương đối phổ biến nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu được can thiệp kịp thời và đúng cách. Việc chủ động sơ cứu chuẩn xác ngay từ ban đầu, tránh các biện pháp dân gian chưa kiểm chứng và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp sẽ tạo nền tảng vững chắc giúp hồi phục chức năng vận động an toàn, bền vững.