Biểu hiện nghi ngờ tự kỷ ở trẻ sơ sinh và cách theo dõi mốc phát triển

Tự kỷ ở trẻ sơ sinh là gì?

Rối loạn phổ tự kỷ là tình trạng rối loạn phát triển thần kinh kéo dài, ảnh hưởng chủ yếu đến khả năng giao tiếp xã hội, hành vi và xử lý cảm giác của một cá nhân. Mặc dù các tiêu chuẩn chẩn đoán y khoa chính thức thường được thiết lập rõ ràng khi trẻ đạt từ mười tám đến hai mươi bốn tháng tuổi, các nghiên cứu phát triển nhi khoa cho thấy nhiều dấu hiệu cảnh báo sớm đã có thể manh nha xuất hiện ngay trong năm đầu đời. Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới một tuổi, tự kỷ không biểu hiện thành các triệu chứng rõ rệt như nói nhại hay thu mình hoàn toàn, mà thể hiện qua sự thiếu vắng hoặc chậm trễ của các mốc phát triển tương tác thông thường giữa trẻ và người chăm sóc. Việc nắm vững các biểu hiện bất thường về giao tiếp ánh mắt, biểu cảm khuôn mặt và đáp ứng vận động sẽ giúp phụ huynh chủ động theo dõi sát sao, từ đó phối hợp cùng các chuyên gia y tế nhằm xây dựng kế hoạch can thiệp phát triển phù hợp nhất cho trẻ.

Biểu hiện khác biệt về tương tác xã hội trong những tháng đầu đời

Trong ba tháng đầu đời, sự tương tác của trẻ sơ sinh chủ yếu thể hiện qua ánh mắt, tiếng khóc và phản ứng với giọng nói của người chăm sóc. Một đứa trẻ phát triển bình thường sẽ bắt đầu nhìn chăm chú vào khuôn mặt mẹ từ tuần thứ sáu và biết mỉm cười đáp lại khi được trò chuyện vào khoảng tháng thứ hai.

Trẻ có nguy cơ tự kỷ hoặc chậm phát triển sớm thường ít có sự kết nối bằng mắt với cha mẹ. Trẻ có thể nhìn lướt qua người khác như thể họ vô hình, không dõi mắt theo đồ vật chuyển động ở cự ly gần và hiếm khi nở nụ cười xã hội. Ngoài ra, trẻ có thể không giật mình hay quay đầu tìm kiếm nguồn phát ra âm thanh quen thuộc, khiến nhiều bậc phụ huynh lầm tưởng con mình bị suy giảm thính lực.

Những khoảng trống kỹ năng giao tiếp từ sáu đến mười hai tháng tuổi

Giai đoạn từ sáu đến mười hai tháng tuổi là thời điểm các kỹ năng vận động và giao tiếp không lời bộc lộ rõ nét hơn. Trẻ bình thường ở độ tuổi này thường bập bẹ các âm thanh đơn giản, biết vươn tay đòi bế, chỉ trỏ đồ vật muốn lấy và phản ứng hào hứng khi cha mẹ chơi trò ú òa.

Đối với trẻ có xu hướng thuộc phổ tự kỷ, cha mẹ có thể quan sát thấy trẻ rất ít khi phát âm các chuỗi âm thanh như ba ba hay ma ma. Trẻ không sử dụng cử chỉ tay để thể hiện nhu cầu, không với tay khi người lớn chuẩn bị bế và không quay đầu lại khi được gọi tên dù thính giác hoàn toàn bình thường. Trẻ cũng ít thể hiện sự gắn bó cảm xúc, không đòi mẹ khi người lạ bế và có thể tỏ ra thờ ơ với môi trường xung quanh.

Phản ứng giác quan bất thường và hành vi rập khuôn sớm

Một nhóm biểu hiện khác cần lưu tâm ở trẻ nhũ nhi là sự nhạy cảm bất thường với các kích thích giác quan và những động tác vận động lặp đi lặp lại. Trẻ có thể phản ứng quá mức với âm thanh bình thường bằng cách la hét, quấy khóc dữ dội hoặc ngược lại hoàn toàn dửng dưng với tiếng ồn lớn xung quanh.

Một số trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có nguy cơ tự kỷ thường xuyên nhìn chằm chằm vào bóng đèn, cánh quạt trần đang quay hoặc các góc tường một cách say mê bất thường. Trẻ cũng có thể biểu hiện sự cứng đờ người hoặc mềm nhẽo bất thường khi được ẵm bồng, từ chối sự ôm ấp vỗ về từ cha mẹ và xuất hiện các cử động lặp lại như lắc lư đầu, vẫy hai bàn tay liên tục khi bị kích động.

Tầm quan trọng của việc thăm khám và can thiệp phát triển sớm

Nhiều bậc phụ huynh khi thấy con có những dấu hiệu khác biệt thường chọn cách chờ đợi vì tin rằng mỗi đứa trẻ có một tốc độ phát triển riêng. Tuy nhiên, việc trì hoãn đánh giá y khoa có thể làm mất đi giai đoạn vàng can thiệp sớm của trẻ, thường là trước ba tuổi, khi não bộ vẫn còn tính mềm dẻo cao.

Khi cha mẹ nghi ngờ các phản ứng của con, việc đưa trẻ đến khám tại các chuyên khoa nhi hoặc tâm lý phát triển là bước đi quan trọng nhất. Các bác sĩ và chuyên viên tâm lý sẽ sử dụng các thang đánh giá chuẩn hóa kết hợp với quan sát lâm sàng để xác định mức độ nguy cơ, từ đó hướng dẫn gia đình các bài tập kích thích tương tác phù hợp cho từng giai đoạn lứa tuổi.

Lưu ý an toàn

Các dấu hiệu cảnh báo sớm ở giai đoạn sơ sinh chỉ mang tính chất gợi ý nguy cơ chậm phát triển, hoàn toàn không thể dùng để tự chẩn đoán chứng tự kỷ tại nhà. Cha mẹ tuyệt đối không tự áp dụng các phương pháp can thiệp truyền miệng hoặc chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt khi chưa có chỉ định từ bác sĩ. Khi có nghi ngờ, gia đình cần đưa trẻ đến bệnh viện chuyên khoa nhi để được lượng giá toàn diện.

Tóm tắt

Theo dõi sát sao từng mốc phát triển trong những năm đầu đời là việc làm thiết thực giúp phụ huynh kịp thời phát hiện những bất thường ở con. Tự kỷ không thể tự khỏi qua thời gian nếu không có biện pháp hỗ trợ đúng cách. Khi nhận thấy bất kỳ biểu hiện nghi ngờ nào, cha mẹ nên chủ động đưa trẻ đến cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và can thiệp kịp thời.