Biến chứng chạy thận nhân tạo lâu dài và những lưu ý bệnh nhân cần biết

Biến chứng chạy thận nhân tạo lâu dài là gì?

Chạy thận nhân tạo lâu dài hay lọc máu chu kỳ là quá trình sử dụng màng lọc ngoài cơ thể để làm sạch máu định kỳ nhiều lần mỗi tuần cho bệnh nhân suy thận mạn giai đoạn cuối. Phương pháp này loại bỏ độc chất hòa tan và nước ứ đọng, giúp cân bằng nội môi tạm thời. Mặc dù là cứu cánh duy trì tính mạng, chạy thận nhân tạo không thể khôi phục các chức năng nội tiết của thận như sản xuất erythropoietin hay điều hòa chuyển hóa canxi và phospho. Do đó, sau nhiều năm can thiệp, người bệnh thường phải đối mặt với các biến chứng mạn tính đa cơ quan. Việc nhận biết sớm và phối hợp điều trị nội khoa chặt chẽ đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát các rủi ro sức khỏe này.

Biến chứng tim mạch và biến động huyết áp liên quan đến lọc máu kéo dài

Hệ thống tim mạch là cơ quan chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi người bệnh lọc máu chu kỳ nhiều năm. Tình trạng quá tải dịch tuần hoàn giữa các lần lọc máu, xơ vữa động mạch và vôi hóa mạch máu do rối loạn chuyển hóa khoáng chất khiến huyết áp dao động thất thường. Người bệnh rất dễ gặp phải các cơn tăng huyết áp kịch phát hoặc tụt huyết áp trong khi lọc máu.

Về lâu dài, áp lực tuần hoàn gia tăng liên tục dẫn đến phì đại thất trái, suy tim ứ huyết, thiếu máu cơ tim và rối loạn nhịp tim. Đây là nhóm nguyên nhân hàng đầu gây nhập viện và biến cố nguy hiểm ở người bệnh suy thận giai đoạn cuối. Việc theo dõi huyết áp hằng ngày tại nhà và kiểm soát tốt cân nặng khô có ý nghĩa quyết định trong việc bảo vệ chức năng tim mạch.

Tổn thương và biến chứng tại đường vào mạch máu AVF

Đường vào mạch máu, phổ biến nhất là cầu triều rò động tĩnh mạch tự thân AVF hoặc ống thông tĩnh mạch trung tâm, là huyết mạch sống còn đối với người bệnh chạy thận. Trải qua hàng trăm lần chọc kim lọc máu, mạch máu rất dễ bị tổn thương, dẫn đến hẹp lòng mạch, hình thành huyết khối gây tắc nghẽn hoặc tạo thành các túi phình giả.

Bên cạnh nguy cơ tắc mạch, nhiễm trùng tại vị trí đặt kim hoặc quanh chân catheter cũng là mối đe dọa thường trực. Vi khuẩn có thể xâm nhập trực tiếp vào dòng máu gây nhiễm trùng huyết, viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn và sốc nhiễm trùng. Chăm sóc, vệ sinh tay rò và nhận biết sớm các bất thường tại vị trí mạch máu giúp kéo dài tuổi thọ của đường vào lọc máu.

Rối loạn chuyển hóa khoáng chất và tổn thương xương khớp

Ở người suy thận mạn tiến triển, thận mất khả năng hoạt hóa vitamin D và giảm bài tiết phospho, dẫn đến tăng phospho máu và hạ canxi máu. Tình trạng này kích thích tuyến cận giáp tăng tiết hormone PTH kéo dài, gây ra hội chứng cường cận giáp thứ phát và loạn dưỡng xương do thận.

Hậu quả là xương bị mất khoáng chất, xốp dần, dễ gãy xương bệnh lý, biến dạng xương và đau nhức xương khớp mạn tính. Đồng thời, canxi và phospho dư thừa lắng đọng vào các mô mềm, khớp và thành mạch máu tạo nên hiện tượng vôi hóa lan tỏa. Điều này gây cứng khớp, hạn chế vận động và làm gia tăng mức độ xơ cứng của hệ thống động mạch.

Thiếu máu mạn tính và hội chứng suy dinh dưỡng suy kiệt

Hầu hết người bệnh lọc máu chu kỳ đều đối mặt với tình trạng thiếu máu mạn tính do thận giảm sản xuất hormone erythropoietin kích thích tạo hồng cầu, kết hợp với hiện tượng mất máu vi thể qua quả lọc và thiếu hụt sắt. Thiếu máu kéo dài khiến cơ thể suy nhược, hoa mắt, chóng mặt và tăng gánh nặng hoạt động cho tim.

Song song đó, hội chứng suy dinh dưỡng kết hợp viêm mạn tính rất phổ biến ở người chạy thận nhân tạo. Tình trạng chán ăn do tích tụ độc chất ure, chế độ kiêng khem quá mức cùng sự mất mát acid amin qua dịch lọc khiến người bệnh bị teo cơ, sụt cân và suy giảm miễn dịch nghiêm trọng. Tình trạng này làm giảm khả năng chống đỡ bệnh tật và kéo dài thời gian phục hồi sau các đợt ốm.

Chế độ chăm sóc và dinh dưỡng giúp giảm thiểu rủi ro biến chứng

Để hạn chế tối đa các biến chứng nguy hiểm, người bệnh cần kiểm soát chặt chẽ lượng chất lỏng đưa vào cơ thể mỗi ngày, bao gồm nước uống, canh và sữa, nhằm tránh tăng cân quá mức giữa hai kỳ lọc máu. Mức tăng cân lý tưởng thường không vượt quá mức khuyến cáo của bác sĩ điều trị để tránh phù phổi cấp và tăng huyết áp.

Chế độ ăn cần được cá nhân hóa kỹ lưỡng dưới sự hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng: đảm bảo đủ năng lượng và đạm chất lượng cao, hạn chế thực phẩm giàu muối natri, kali và phosphat. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc nam, thuốc bắc, thảo dược không rõ nguồn gốc vì nguy cơ ngộ độc thận và tăng kali máu cấp tính đe dọa tính mạng. Đồng thời, việc giữ gìn cánh tay có cầu rò sạch sẽ, không đo huyết áp hay mang vác vật nặng ở tay này là nguyên tắc bất di bất dịch.

Lưu ý an toàn

Các thông tin y tế trên đây mang tính chất giáo dục và tham khảo chung, không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị chuyên sâu của bác sĩ. Người bệnh chạy thận nhân tạo tuyệt đối không tự ý thay đổi lịch lọc máu, không tự điều chỉnh lượng thuốc đang dùng, không tự ý bổ sung vitamin hay khoáng chất mà chưa qua thăm khám. Mọi thay đổi về chế độ ăn uống, lượng nước tiêu thụ hằng ngày cần được thảo luận trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa thận và chuyên gia dinh dưỡng. Khi xuất hiện các dấu hiệu khó thở, đau ngực, sốt cao hoặc tay mổ cầu rò bất thường, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất.

Tóm tắt

Chạy thận nhân tạo là biện pháp duy trì sự sống cần thiết cho người bệnh suy thận mạn giai đoạn cuối. Dù quá trình lọc máu kéo dài tiềm ẩn nhiều biến chứng phức tạp trên tim mạch, xương khớp và dinh dưỡng, người bệnh hoàn toàn có thể chủ động kiểm soát tốt tình trạng sức khỏe nếu tuân thủ chặt chẽ chỉ định y khoa, duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý và phối hợp nhịp nhàng với đội ngũ bác sĩ chuyên khoa thận.