Bệnh viêm phế quản phổi ở trẻ em và những điều cha mẹ cần biết

Viêm phế quản phổi ở trẻ em là gì?

Viêm phế quản phổi là một trong những dạng nhiễm trùng đường hô hấp dưới phổ biến nhất trong chuyên khoa nhi. Tổn thương bệnh học xảy ra rải rác từng ổ tại các tiểu phế quản cùng các phế nang lân cận, khiến lòng ống dẫn khí bị phù nề, ứ đọng dịch nhầy và giảm diện tích phế nang chứa khí. Do cấu trúc giải phẫu hệ hô hấp của trẻ nhỏ có lòng đường thở hẹp, niêm mạc giàu mạch máu và hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, phản ứng viêm rất dễ lan tỏa nhanh chóng xuống nhu mô phổi. Bệnh thường bùng phát mạnh vào thời điểm giao mùa hoặc thời tiết lạnh ẩm, khởi đầu từ các biểu hiện viêm đường hô hấp trên như hắt hơi, sổ mũi rồi nhanh chóng chuyển nặng. Việc hiểu đúng bản chất của bệnh giúp phụ huynh không chủ quan trước những cơn ho thông thường, đồng thời biết cách theo dõi sát sao tiến triển bệnh lý của trẻ nhỏ.

Các tác nhân thường gây bệnh và nhóm trẻ có nguy cơ cao

Viêm phế quản phổi ở trẻ em chủ yếu khởi phát do sự xâm nhập của virus hoặc vi khuẩn qua đường thở. Các loại virus phổ biến bao gồm virus hợp bào hô hấp, virus cúm, á cúm và adenovirus. Sau khi virus làm suy yếu lớp biểu mô bảo vệ đường hô hấp, các vi khuẩn cơ hội như phế cầu khuẩn Streptococcus pneumoniae, vi khuẩn Haemophilus influenzae hoặc tụ cầu khuẩn Staphylococcus aureus có thể xâm nhập gây bội nhiễm. Ngoài ra, vi khuẩn không điển hình Mycoplasma pneumoniae cũng là căn nguyên thường gặp ở trẻ lớn hơn.

Những trẻ sinh non, nhẹ cân khi sinh, trẻ suy dinh dưỡng hoặc mắc các dị tật tim bẩm sinh có nguy cơ mắc bệnh cao hơn rõ rệt. Bên cạnh đó, các yếu tố môi trường như khói thuốc lá thụ động, không khí ô nhiễm, nhà ở chật chội thiếu thông khí và việc trẻ chưa được tiêm chủng đầy đủ các vắc xin phòng bệnh đường hô hấp cũng làm gia tăng đáng kể nguy cơ nhiễm trùng phổi tiến triển.

Dấu hiệu nhận biết sớm và triệu chứng cảnh báo suy hô hấp

Bệnh thường bắt đầu bằng các dấu hiệu tương tự cảm lạnh thông thường như sốt nhẹ hoặc sốt vừa, chảy nước mũi trong, nghẹt mũi và ho khan rải rác. Tuy nhiên, sau từ hai đến ba ngày, tình trạng nhiễm trùng tiến triển nhanh chóng với các cơn sốt cao khó hạ, ho sâu có đờm nhớt đặc quánh và trẻ quấy khóc nhiều. Đờm nhớt tích tụ khiến đường thở bị bít tắc, dẫn đến tình trạng thở khò khè hoặc thở rên rỉ, trẻ bú kém hoặc nôn trớ liên tục sau khi ho.

Dấu hiệu quan trọng nhất báo hiệu tổn thương đã lan xuống nhu mô phổi là tình trạng thở nhanh và khó thở. Cha mẹ cần đếm nhịp thở của trẻ khi trẻ nằm yên hoặc đang ngủ: trẻ dưới hai tháng thở từ sáu mươi lần mỗi phút trở lên, trẻ từ hai đến mười hai tháng thở từ năm mươi lần trở lên, và trẻ từ một đến năm tuổi thở từ bốn mươi lần trở lên được coi là thở nhanh. Ngoài ra, hiện tượng co rút hõm ức, rút lõm lồng ngực khi hít vào, cánh mũi phập phồng hoặc môi và đầu ngón tay tái nhợt là những dấu hiệu cấp cứu phản ánh suy hô hấp nặng cần được can thiệp y tế ngay lập tức.

Nguyên tắc chăm sóc và hỗ trợ hồi phục tại nhà cho trẻ

Đối với những trường hợp viêm phế quản phổi mức độ nhẹ được bác sĩ chuyên khoa nhi chỉ định điều trị ngoại trú, chế độ chăm sóc tại nhà giữ vai trò rất lớn đối với tiến trình hồi phục. Phụ huynh cần bảo đảm không gian phòng ngủ của trẻ luôn thoáng khí, sạch sẽ, duy trì độ ẩm vừa phải và tránh tuyệt đối khói thuốc lá cũng như bụi bẩn. Việc bổ sung đầy đủ nước lọc, nước trái cây hoặc tăng cường cữ bú giúp làm loãng dịch đờm đặc trong đường thở, hỗ trợ trẻ ho khạc tống xuất đờm ra ngoài dễ dàng hơn.

Vệ sinh mũi họng hằng ngày bằng dung dịch nước muối sinh lý đẳng trương giúp làm thông thoáng đường thở trên trước mỗi cữ bú hoặc bữa ăn. Về dinh dưỡng, cha mẹ nên chia nhỏ thành nhiều bữa ăn lỏng mềm, dễ tiêu hóa như súp, cháo ấm để tránh tình trạng trẻ nôn ói khi gắng sức ho. Gia đình tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc ức chế cơn ho, thuốc kháng sinh hoặc thuốc giãn phế quản mà không có chỉ định từ bác sĩ, bởi việc chặn phản ứng ho tự nhiên có thể làm ứ đọng đờm nhầy gây bít tắc đường thở nghiêm trọng hơn.

Biện pháp phòng ngừa viêm phế quản phổi hiệu quả ở trẻ nhỏ

Phòng ngừa viêm phế quản phổi cho trẻ đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa việc tăng cường miễn dịch chủ động và kiểm soát môi trường sinh hoạt. Tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch là biện pháp phòng bệnh đặc hiệu hàng đầu, bao gồm vắc xin phòng phế cầu khuẩn, vắc xin phối hợp phòng bạch hầu ho gà uốn ván và Hib, cùng vắc xin phòng cúm mùa hằng năm. Sữa mẹ cung cấp lượng kháng thể tự nhiên dồi dào, do đó nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong sáu tháng đầu đời và kéo dài đến hai tuổi là lá chắn miễn dịch vững chắc giúp giảm thiểu các đợt nhiễm trùng đường thở ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.

Gia đình cần rèn luyện thói quen giữ vệ sinh cá nhân, rửa tay bằng xà phòng trước khi chăm sóc và chế biến thức ăn cho trẻ. Giữ ấm cơ thể trẻ hợp lý khi thay đổi thời tiết, đặc biệt là vùng cổ, ngực và bàn chân, đồng thời hạn chế đưa trẻ đến những nơi đông người hoặc tiếp xúc gần với người đang có biểu hiện sốt, ho, cảm cúm. Giữ cho môi trường sống thông thoáng, vệ sinh đồ chơi định kỳ và xây dựng chế độ dinh dưỡng giàu vitamin A, vitamin C, kẽm sẽ giúp hệ hô hấp của trẻ luôn khỏe mạnh.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức giáo dục sức khỏe cộng đồng, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hay phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa nhi. Cha mẹ không được tự ý chẩn đoán mức độ bệnh, không tự ý mua thuốc kháng sinh hay dùng lại đơn thuốc cũ của người khác. Khi trẻ xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nguy hiểm nào như thở co rút lồng ngực, tím tái, li bì khó đánh thức, co giật hoặc bỏ bú hoàn toàn, cần đưa trẻ đến ngay cơ sở y tế có khoa nhi hoặc phòng cấp cứu gần nhất để được can thiệp kịp thời.

Tóm tắt

Viêm phế quản phổi ở trẻ em là bệnh lý hô hấp thường gặp nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu cha mẹ phát hiện muộn. Việc theo dõi sát nhịp thở, giữ gìn vệ sinh đường thở, tiêm phòng đầy đủ và tuân thủ chặt chẽ chỉ định của bác sĩ chuyên khoa nhi là chìa khóa bảo vệ lá phổi non nớt của trẻ, giúp trẻ sớm vượt qua bệnh tật và phát triển toàn diện.