Phân độ bệnh não gan theo giai đoạn và các lưu ý trong theo dõi

Phân độ bệnh não gan là gì?

Bệnh não gan, hay còn được gọi là hội chứng não cửa chủ, là biến chứng thần kinh nguy hiểm thường gặp nhất ở giai đoạn xơ gan mất bù hoặc suy gan cấp tính. Khi tế bào gan bị tổn thương lan tỏa hoặc khi dòng máu tĩnh mạch cửa bị chuyển hướng qua các vòng nối bàng hệ mà không đi qua gan để khử độc, các chất độc sinh ra từ quá trình tiêu hóa sẽ theo dòng máu lên não.

Trong các chất độc này, amoniac đóng vai trò trung tâm gây rối loạn dẫn truyền thần kinh và phù tế bào sao trong não. Mức độ biểu hiện của bệnh rất đa dạng, từ những thay đổi hành vi kín đáo chỉ nhận biết được qua thăm khám chuyên sâu cho đến tình trạng lú lẫn trầm trọng và hôn mê sâu. Việc hiểu rõ các giai đoạn tiến triển giúp người bệnh và người chăm sóc phối hợp hiệu quả cùng nhân viên y tế trong quá trình điều trị.

Các cấp độ lâm sàng theo tiêu chuẩn West Haven

Thang điểm West Haven là công cụ lâm sàng tiêu chuẩn được các bác sĩ tiêu hóa và thần kinh áp dụng rộng rãi để đánh giá mức độ suy giảm chức năng não. Phân độ này chia tình trạng bệnh thành các mức từ tối thiểu đến hôn mê sâu. Ở mức độ tối thiểu hoặc độ 0, người bệnh hầu như không có biểu hiện rõ rệt ra bên ngoài nhưng có thể phát hiện suy giảm nhận thức qua các bài trắc nghiệm tâm lý vận động chuyên biệt.

Khi tiến triển sang độ 1, người bệnh có những thay đổi tinh tế như rối loạn chu kỳ thức ngủ, hay quên, giảm khả năng tập trung hoặc tính tình trở nên cáu gắt vô cớ. Bước vào độ 2, biểu hiện lú lẫn rõ rệt hơn, người bệnh có thể nói lắp, mất định hướng về thời gian, thay đổi nhân cách và bắt đầu xuất hiện dấu hiệu run vẩy tay khi giơ thẳng hai cánh tay. Ở độ 3, người bệnh rơi vào tình trạng ngủ gà, mất định hướng cả về không gian và bản thân, hành vi giận dữ hoặc đờ đẫn nhưng vẫn còn đáp ứng khi lay gọi. Cuối cùng, độ 4 là mức độ nặng nhất khi người bệnh hôn mê hoàn toàn, không còn đáp ứng với các kích thích bên ngoài.

Những yếu tố thuận lợi thúc đẩy đợt cấp bùng phát

Bệnh não gan hiếm khi tự nhiên bùng phát mà phần lớn được kích hoạt bởi các yếu tố thuận lợi làm gia tăng đột ngột nồng độ amoniac hoặc làm suy yếu chức năng gan. Một trong những nguyên nhân khởi phát hàng đầu là xuất huyết tiêu hóa do vỡ giãn tĩnh mạch thực quản, lượng máu ứ đọng trong ruột bị vi khuẩn phân hủy tạo ra lượng lớn amoniac hấp thu thẳng vào máu.

Bên cạnh đó, tình trạng táo bón kéo dài làm tăng thời gian tích tụ chất cặn bã trong đại tràng, tạo điều kiện cho vi khuẩn sinh khí độc. Các đợt nhiễm trùng như viêm phúc mạc tiên phát, viêm phổi, nhiễm trùng tiết niệu cũng khiến chuyển hóa cơ thể rối loạn. Ngoài ra, việc lạm dụng thuốc lợi tiểu gây mất nước và mất cân bằng điện giải, hoặc sử dụng các thuốc an thần ức chế hệ thần kinh trung ương mà không có ý kiến bác sĩ cũng dễ làm bùng phát đợt cấp bệnh não gan.

Nguyên tắc can thiệp và kiểm soát y khoa tổng quát

Mục tiêu cốt lõi trong can thiệp bệnh não gan là nhanh chóng xác định và loại bỏ các yếu tố thúc đẩy, đồng thời hạn chế tối đa việc sản sinh và hấp thu độc chất từ đường ruột. Bác sĩ thường chỉ định các dung dịch đường không hấp thu như lactulose để kích thích nhuận tràng, làm chua môi trường ruột nhằm chuyển amoniac thành dạng ion ít hấp thu và đào thải ra ngoài qua phân.

Song song đó, kháng sinh đường ruột tác dụng tại chỗ như rifaximin có thể được phối hợp nhằm ức chế các chủng vi khuẩn sản sinh amoniac tại đại tràng mà ít gây độc toàn thân. Trong các đợt cấp tính, việc điều chỉnh bù dịch, cân bằng nước điện giải và kiểm soát ổ nhiễm trùng hoặc nguồn chảy máu đường tiêu hóa là ưu tiên cấp bách. Mọi phác đồ dùng thuốc đều phải do bác sĩ chuyên khoa chỉ định dựa trên chức năng gan thận cụ thể của từng người bệnh.

Chế độ dinh dưỡng và lưu ý theo dõi chăm sóc tại nhà

Chăm sóc người bệnh có nguy cơ bệnh não gan đòi hỏi sự kiên trì và theo dõi tỉ mỉ từ gia đình. Trước đây quan niệm kiêng khem hoàn toàn chất đạm là sai lầm, bởi người bệnh xơ gan rất dễ suy kiệt và teo cơ, trong khi cơ vân lại là cơ quan quan trọng hỗ trợ gan thanh thải amoniac. Người bệnh cần duy trì lượng đạm cân đối từ thực vật như đậu phụ, đậu nành hoặc các chế phẩm sữa, hạn chế đạm đỏ khó tiêu hóa.

Cần duy trì thói quen đi tiêu đều đặn 2 đến 3 lần mỗi ngày để ngăn độc chất ứ đọng. Người nhà cần quan sát kỹ chữ viết tay hàng ngày hoặc ghi nhận những thay đổi bất thường về tâm tính của người bệnh để phát hiện sớm triệu chứng chuyển độ. Tuyệt đối không tự ý cho người bệnh dùng các loại thuốc ngủ, thuốc an thần hoặc các bài thuốc thảo mộc không rõ nguồn gốc vì gan đã suy yếu rất khó thanh lọc.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa đại chúng, không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Tuyệt đối không tự ý mua thuốc, không tự điều chỉnh liều lactulose hay thuốc điều trị xơ gan, và không sử dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng. Khi phát hiện người bệnh gan có biểu hiện nói lẫn, ngủ li bì hoặc kích động, cần đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất.

Tóm tắt

Bệnh não gan phản ánh tình trạng tổn thương gan tiến triển cần được giám sát chặt chẽ. Việc nhận diện sớm các thay đổi nhỏ về giấc ngủ, tính tình và sự tập trung giúp ngăn ngừa biến chứng nặng. Người bệnh và gia đình cần phối hợp chặt chẽ với bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa gan mật để duy trì kế hoạch chăm sóc an toàn và hiệu quả.