Bệnh não gan là gì và các giai đoạn tiến triển của bệnh

Bệnh não gan là gì?

Bệnh não gan đại diện cho sự suy giảm tạm thời hoặc tiến triển của hệ thần kinh thứ phát sau bệnh lý gan nặng hoặc sự hình thành của các vòng nối cửa chủ. Bình thường, gan đảm nhiệm vai trò trung hòa các sản phẩm phụ độc hại phát sinh từ quá trình phân hủy protein của vi khuẩn ruột, tiêu biểu là amoniac. Khi tế bào gan bị tổn thương lan tỏa hoặc dòng máu bị chuyển hướng qua các nhánh thông cửa chủ, nồng độ các độc tố này trong máu gia tăng đột biến, dễ dàng vượt qua hàng rào máu não.

Tại não bộ, sự tích tụ amoniac làm biến đổi chức năng của các tế bào hình sao, gây phù não cục bộ và làm mất cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh trung ương. Bệnh không chỉ làm suy giảm khả năng nhận thức, thay đổi tính khí mà còn có thể khiến người bệnh rơi vào trạng thái ngủ lơ mơ, mất kiểm soát vận động và thậm chí ngừng thở nếu không được giải quyết kịp thời.

Cơ chế hình thành bệnh não gan ở người bệnh suy giảm chức năng gan

Nguyên nhân cốt lõi gây ra bệnh não gan bắt nguồn từ sự tích lũy các độc tố chuyển hóa trong máu khi gan suy giảm chức năng trầm trọng. Khi thức ăn chứa đạm đi qua đường tiêu hóa, vi khuẩn đường ruột sẽ phân giải protein và giải phóng amoniac. Ở cơ thể khỏe mạnh, gan nhanh chóng chuyển đổi lượng amoniac này thành ure không độc để bài tiết qua nước tiểu qua chu trình sinh hóa bình thường.

Tuy nhiên, ở người bệnh xơ gan hoặc suy gan cấp, các tế bào gan suy kiệt không thể hoàn thành chu trình chuyển hóa này. Song song đó, tình trạng tăng áp lực tĩnh mạch cửa khiến máu từ ruột đi qua các vòng tuần hoàn bàng hệ cửa chủ để đổ thẳng vào hệ tuần hoàn chung mà không qua gan lọc. Lượng amoniac tự do cùng các hợp chất có hại khác như mangan, mercaptan và axit amin thơm tích tụ nồng độ cao trong máu, thâm nhập vào mô não. Sự rối loạn sinh hóa này gây độc cho tế bào thần kinh, dẫn đến hiện tượng ức chế dẫn truyền thần kinh và thúc đẩy các biểu hiện rối loạn tâm thần kinh đặc trưng.

Các giai đoạn tiến triển của bệnh não gan theo thang West Haven

Trong thực hành lâm sàng, quá trình tiến triển của bệnh não gan thường được đánh giá theo tiêu chuẩn phân loại West Haven với năm mức độ cụ thể. Giai đoạn tối thiểu, hay bệnh não gan tiềm ẩn, người bệnh không có triệu chứng rõ ràng khi nhìn bên ngoài nhưng khả năng tập trung, trí nhớ ngắn hạn và tốc độ phản xạ đã bị suy giảm nhẹ khi làm các bài kiểm tra tâm lý vận động chuyên sâu.

Khi bước sang giai đoạn 1, người bệnh bắt đầu thay đổi tính cách nhẹ, hay lo âu hoặc hưng phấn bất thường, giảm chú ý và đặc biệt là xuất hiện tình trạng đảo lộn nhịp ngủ thức ngày ngủ đêm thức. Đến giai đoạn 2, các biểu hiện trở nên rõ rệt hơn với tình trạng lơ mơ, mất định hướng về thời gian, hành vi không thích hợp và xuất hiện triệu chứng run vỗ cánh hay còn gọi là dấu hiệu asterixis khi giơ thẳng tay ra trước.

Tiến triển sang giai đoạn 3, người bệnh rơi vào trạng thái ngủ gà nặng, ngủ nhiều hầu hết thời gian, có thể đánh thức dậy nhưng ở trong trạng thái lú lẫn nghiêm trọng, mất định hướng không gian và nói nhảm. Giai đoạn 4 là giai đoạn nặng nhất khi người bệnh rơi vào hôn mê sâu hoàn toàn, không phản ứng với các kích thích bên ngoài hoặc kích thích đau, kèm theo rối loạn nhịp thở và tiềm ẩn nguy cơ tử vong rất cao nếu không được hồi sức cấp cứu tích cực.

Các yếu tố thúc đẩy đợt cấp của bệnh não gan

Bệnh não gan thường không tự nhiên bùng phát dữ dội mà hay bị kích hoạt bởi các yếu tố thúc đẩy trên nền bệnh gan mạn tính sẵn có. Xuất huyết tiêu hóa do vỡ giãn tĩnh mạch thực quản hoặc dạ dày là một trong những nguyên nhân hàng đầu, bởi lượng máu lớn đọng trong đường ruột bị vi khuẩn phân hủy sẽ tạo ra một lượng amoniac khổng lồ hấp thu ngược vào tuần hoàn.

Ngoài ra, tình trạng nhiễm trùng như viêm phúc mạc tiên phát do vi khuẩn, nhiễm trùng đường tiểu hoặc viêm phổi làm gia tăng quá trình dị hóa protein và sinh độc tố. Táo bón kéo dài cũng khiến thời gian phân lưu lại trong ruột lâu hơn, tạo điều kiện cho vi khuẩn gia tăng sản xuất amoniac. Các rối loạn nước và điện giải do dùng thuốc lợi tiểu quá liều, tiêu chảy hoặc nôn mửa cũng làm thay đổi độ pH máu và tăng chuyển amoniac vào tế bào não. Việc tự ý sử dụng các loại thuốc an thần, thuốc ngủ hay chế độ ăn tiêu thụ đột ngột quá nhiều đạm cũng có thể kích hoạt nhanh chóng đợt suy giảm tri giác này.

Nguyên tắc theo dõi và hỗ trợ người bệnh não gan tại gia đình

Chăm sóc người bệnh gan mạn tính đòi hỏi người thân phải có sự quan sát tinh tế để phát hiện những thay đổi dù là nhỏ nhất trong sinh hoạt hàng ngày. Việc theo dõi chặt chẽ nhịp sinh học, biểu hiện cảm xúc và khả năng viết chữ hoặc vẽ các hình khối đơn giản có thể giúp phát hiện sớm dấu hiệu run tay và giảm phối hợp vận động. Khi người bệnh có biểu hiện nói chậm, quên tên người quen hoặc đảo lộn giờ ngủ, gia đình cần liên hệ ngay với cơ sở y tế.

Về chế độ dinh dưỡng, không nên kiêng khem chất đạm một cách quá mức vì dễ dẫn đến suy dinh dưỡng và teo cơ, vốn làm giảm khả năng chuyển hóa amoniac ở cơ vân. Thay vào đó, người bệnh nên ưu tiên sử dụng nguồn đạm thực vật từ đậu đỗ hoặc các sản phẩm từ sữa theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Bên cạnh đó, việc duy trì đại tiện đều đặn hàng ngày thông qua chế độ ăn giàu chất xơ và tuân thủ các chỉ định dùng thuốc nhuận tràng chuyên biệt từ bác sĩ là chìa khóa then chốt để tống xuất độc tố ra ngoài cơ thể.

Lưu ý an toàn

Tuyệt đối không tự ý cho người bệnh sử dụng các loại thuốc an thần, thuốc gây ngủ hoặc các bài thuốc lá không rõ nguồn gốc khi thấy người bệnh mất ngủ hay bồn chồn, vì hành động này có thể đẩy nhanh tốc độ rơi vào hôn mê gan. Mọi thay đổi trong phác đồ điều trị, liều lượng thuốc nhuận tràng hay thuốc thải độc gan đều phải có sự chỉ định chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa gan mật. Khi người bệnh có biểu hiện lú lẫn, sốt cao hoặc nôn ra máu, cần đưa ngay đến bệnh viện để được can thiệp y tế khẩn cấp.

Tóm tắt

Bệnh não gan là một biến chứng phức tạp nhưng có thể phát hiện và kiểm soát tốt nếu người bệnh cùng gia đình hiểu rõ quá trình tiến triển của bệnh. Việc duy trì chế độ sinh hoạt khoa học, phòng ngừa các yếu tố khởi phát và phối hợp chặt chẽ với nhân viên y tế sẽ giúp bảo vệ tối đa chức năng nhận thức và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người mắc bệnh gan mạn tính.