Bệnh giời leo và zona thần kinh có phải là một không

Giời leo khác zona thần kinh là gì?

Trong đời sống hàng ngày, danh từ giời leo thường được người dân sử dụng để chỉ các vết rộp nước mọc thành vệt rát bỏng trên da. Dưới góc độ da liễu học, tình trạng này phần lớn là viêm da tiếp xúc kích ứng do tiếp xúc với dịch tiết chứa độc tố pederin của bọ ba khoang hoặc một số loài côn trùng cánh cứng. Tổn thương mang tính chất cơ học bên ngoài, tác động tại chỗ và không ảnh hưởng sâu tới cấu trúc thần kinh.

Trong khi đó, bệnh zona thần kinh, tên y khoa quốc tế là Herpes zoster, hoàn toàn là một bệnh lý truyền nhiễm nội sinh. Tác nhân gây bệnh là virus Varicella zoster đã cư trú tiềm ẩn bên trong các hạch thần kinh tủy sống sau đợt nhiễm thủy đậu đầu đời. Khi cơ thể gặp điều kiện thuận lợi như căng thẳng kéo dài, cao tuổi hoặc hệ miễn dịch suy yếu, virus thức dậy và gây viêm dọc đường đi của dây thần kinh. Như vậy, hai tình trạng này có căn nguyên, cơ chế bệnh sinh và mức độ can thiệp y tế hoàn toàn khác nhau.

Bản chất và nguyên nhân gây bệnh hoàn toàn khác biệt

Nhiều người có thói quen gọi chung các tổn thương da dạng vệt rộp, đau rát là giời leo. Tuy nhiên dưới góc nhìn y khoa, giời leo thường là cách gọi dân gian của tình trạng viêm da tiếp xúc do độc tố pederin từ côn trùng, điển hình là bọ ba khoang. Khi nạn nhân vô tình chà xát làm cơ thể côn trùng vỡ ra, độc tính tiếp xúc trực tiếp khiến bề mặt da bị kích ứng mạnh mẽ, bỏng rát và nổi mụn mủ nông.

Ngược lại hoàn toàn, zona thần kinh là bệnh truyền nhiễm do sự tái hoạt động của virus Varicella zoster, chính là tác nhân gây bệnh thủy đậu từ trước đó. Khi hệ miễn dịch của cơ thể suy giảm, virus ẩn náu trong các hạch rễ thần kinh cảm giác sẽ thức giấc, nhân lên và di chuyển dọc theo dây thần kinh ra vùng da tương ứng. Vì vậy, một bệnh có nguồn gốc từ tác nhân hóa học bên ngoài, trong khi bệnh còn lại là do virus nội sinh từ bên trong cơ thể bùng phát.

Hình thái tổn thương và vị trí phân bố trên cơ thể

Đặc điểm tổn thương ngoài da là yếu tố trực quan nhất giúp phân biệt hai tình trạng này. Vết giời leo do côn trùng thường khởi phát rất đột ngột, biểu hiện dưới dạng các vệt đỏ dài, phù nề theo đường quẹt tay hoặc đường bò của bọ ba khoang. Trên vệt tổn thương xuất hiện mụn nước li ti xen lẫn mụn mủ trắng nhỏ, cảm giác ngứa rát châm chích bề mặt da và có thể xuất hiện đối xứng ở những nếp gấp cơ thể như nách, khuỷu tay hoặc bẹn.

Trong khi đó, phát ban của bệnh zona thần kinh luôn có xu hướng mọc thành từng chùm mụn nước căng mọng trên nền da đỏ hồng. Điểm đặc trưng nhất là tổn thương chỉ khu trú ở một bên cơ thể, không vượt qua đường trục giữa, bám sát dải phân bố của một hoặc vài rễ thần kinh cảm giác như mạn sườn, liên sườn, vùng cổ hoặc một bên mặt. Trước khi phát ban nổi lên, người bệnh thường cảm thấy đau nhức sâu, buốt rát da nhiều ngày trước đó.

Mức độ đau rát và nguy cơ biến chứng thần kinh

Cảm giác đau là dấu hiệu lâm sàng rất điển hình để so sánh. Với bệnh giời leo do tiếp xúc côn trùng, cảm giác chủ yếu là rát bỏng, xót da nông tại chỗ giống như bị bỏng hóa chất nhẹ, mức độ đau chỉ khu trú tại vị trí da bị dính dịch và nhanh chóng giảm dần khi bề mặt tổn thương khô se.

Trái lại, cơn đau của bệnh zona thần kinh mang tính chất đau dây thần kinh thực sự. Bệnh nhân thường mô tả cảm giác đau nhức âm ỉ bên trong, đau buốt như kim châm, giật giật từng cơn hoặc rát bỏng ngay cả khi chỉ có lớp áo mỏng chạm vào. Ở người lớn tuổi, zona thần kinh có thể để lại biến chứng đau thần kinh sau zona kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm sau khi nốt mụn rộp ngoài da đã hoàn toàn liền sẹo. Biến chứng này làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng giấc ngủ và sinh hoạt hàng ngày.

Phương hướng chăm sóc y khoa và dùng thuốc phù hợp

Vì căn nguyên khác nhau, hướng chăm sóc và can thiệp y tế cho hai tình trạng này hoàn toàn không giống nhau. Đối với viêm da do côn trùng, mục tiêu cốt lõi là rửa trôi độc tố càng nhanh càng tốt bằng xà phòng dịu nhẹ hoặc nước muối sinh lý ngay khi vừa tiếp xúc. Sau đó, vùng da tổn thương có thể được chấm dung dịch làm dịu, sát khuẩn nhẹ hoặc sử dụng kem bôi theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa da liễu để hạn chế sẹo và chống bội nhiễm vi khuẩn.

Đối với bệnh zona thần kinh, can thiệp bằng thuốc kháng virus đường uống trong giai đoạn sớm là yếu tố quyết định giúp rút ngắn thời gian phát ban và giảm thiểu di chứng thần kinh. Bên cạnh thuốc kháng virus, bác sĩ có thể phối hợp thêm các nhóm thuốc giảm đau thần kinh, thuốc kháng histamine làm dịu ngứa hoặc chăm sóc tổn thương tại chỗ. Người bệnh tuyệt đối không dùng đơn thuốc của bệnh nhân zona đem áp dụng cho người bị giời leo côn trùng và ngược lại vì sẽ làm chậm trễ quá trình hồi phục.

Lưu ý an toàn

Người bệnh không được tự ý mua thuốc kháng virus, kháng sinh hoặc thuốc bôi chứa corticoid mạnh khi chưa có chẩn đoán từ nhân viên y tế. Tuyệt đối không cào gãi, chọc vỡ các bọng nước hoặc đắp các loại lá cây, vôi, tro hay mực tàu lên da vì nguy cơ nhiễm trùng máu rất cao. Khi có dấu hiệu tổn thương ở vùng mắt, tai hoặc toàn thân sốt cao, cần tới bệnh viện ngay lập tức.

Tóm tắt

Giời leo và zona thần kinh là hai bệnh lý khác biệt rõ rệt về căn nguyên lẫn phương pháp can thiệp. Nhận diện đúng tổn thương giúp hạn chế việc dùng nhầm thuốc kháng virus hoặc thuốc bôi chứa corticoid sai chỉ định. Khi nhận thấy da xuất hiện mụn rộp bất thường kèm đau nhức khó chịu, người bệnh nên chủ động đến cơ sở y tế để được thăm khám cẩn thận.