Bệnh đậu mùa có lây không, triệu chứng đặc trưng và cách chăm sóc
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Bệnh đậu mùa là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Variola gây ra, có khả năng lây lan nhanh chóng qua đường hô hấp và tiếp xúc trực tiếp. Nhờ chiến dịch tiêm chủng toàn cầu, Tổ chức Y tế Thế giới đã tuyên bố xóa sổ hoàn toàn bệnh đậu mùa trong tự nhiên vào năm 1980.
Dù không còn ca nhiễm lưu hành trong cộng đồng, việc tìm hiểu con đường lây truyền và triệu chứng đặc trưng vẫn rất cần thiết, giúp người đọc phân biệt chính xác với các bệnh phát ban phỏng nước thường gặp hiện nay như thủy đậu hay đậu mùa khỉ.
Bệnh đậu mùa là gì?
Bệnh đậu mùa là bệnh truyền nhiễm nghiêm trọng do virus Variola thuộc họ Poxviridae gây ra. Bệnh nổi bật với các triệu chứng sốt cao đột ngột, suy nhược cơ thể và những đợt phát ban da tiến triển thành mụn mủ sâu có vết lõm ở trung tâm, thường để lại sẹo vĩnh viễn sau khi lành. Bệnh từng gây ra nhiều đại dịch lớn trong lịch sử với tỷ lệ tử vong và biến chứng nặng nề. Sau chiến dịch tiêm chủng quy mô lớn của Tổ chức Y tế Thế giới, bệnh đã chính thức được thanh toán toàn cầu vào năm 1980. Hiện nay, mầm bệnh chỉ còn tồn tại trong các phòng thí nghiệm kiểm soát nghiêm ngặt. Vì vậy, nguy cơ xuất hiện bệnh đậu mùa tự nhiên trong đời sống hàng ngày gần như không còn.
Bệnh đậu mùa lây truyền qua những con đường nào
Virus Variola có khả năng lây lan từ người sang người chủ yếu qua giọt bắn đường hô hấp khi tiếp xúc gần và kéo dài với người bệnh. Ngoài ra, việc chạm trực tiếp vào dịch tiết từ tổn thương da, mụn mủ hoặc vảy tiết cũng là nguồn lây nhiễm đáng kể. Virus còn có thể truyền gián tiếp qua quần áo, khăn trải giường hay đồ dùng cá nhân đã nhiễm mầm bệnh. Người mắc bệnh có nguy cơ lây truyền cao nhất từ lúc xuất hiện vết loét trong miệng cho đến khi toàn bộ vảy trên da bong hoàn toàn. Bệnh đậu mùa không có tình trạng người lành mang trùng và không lây truyền qua vật chủ động vật trung gian trong tự nhiên.
Triệu chứng điển hình qua các giai đoạn tiến triển
Sau thời gian ủ bệnh trung bình từ 10 đến 14 ngày không có triệu chứng, bệnh khởi phát đột ngột với sốt cao, ớn lạnh, đau đầu dữ dội, mệt mỏi và đau nhức lưng trầm trọng. Khoảng 2 đến 4 ngày sau, các tổn thương bắt đầu xuất hiện trong khoang miệng rồi nhanh chóng phát ban ra mặt, cẳng tay, cẳng chân, lòng bàn tay và bàn chân trước khi lan vào thân mình. Điểm đặc trưng của bệnh đậu mùa là các nốt ban tiến triển đồng thì: cùng chuyển từ dát đỏ thành sẩn, mụn nước, rồi hóa mụn mủ sâu và chắc. Sau khoảng hai tuần, mụn mủ vỡ, đóng vảy cứng và dần bong ra, để lại các vết sẹo rỗ sâu trên bề mặt da.
Chẩn đoán và phân biệt với thủy đậu cùng đậu mùa khỉ
Chẩn đoán bệnh đậu mùa dựa trên các xét nghiệm sinh học phân tử chuyên sâu như PCR tìm vật liệu di truyền của virus Variola tại phòng xét nghiệm tiêu chuẩn. Trên lâm sàng, việc phân biệt đậu mùa với thủy đậu rất quan trọng: ban đậu mùa phân bố ly tâm ở mặt và tứ chi, các tổn thương cùng ở một giai đoạn phát triển; trong khi ban thủy đậu phân bố tập trung ở thân mình và xuất hiện rải rác nhiều lứa tuổi khác nhau trên cùng vùng da. Đối với bệnh đậu mùa khỉ, triệu chứng nổi bật là sự xuất hiện sớm của tình trạng sưng hạch bạch huyết ở cổ, nách hoặc bẹn, dấu hiệu này hầu như không gặp ở bệnh đậu mùa cổ điển.
Nguyên tắc chăm sóc và xử trí y tế
Bệnh đậu mùa không có phương pháp điều trị đặc hiệu tại nhà mà đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ từ nhân viên y tế tại khu cách ly. Mục tiêu can thiệp chủ yếu là điều trị triệu chứng, bù nước điện giải đầy đủ, đảm bảo dinh dưỡng và kiểm soát cơn đau nhức cùng sốt cao. Việc vệ sinh da và mắt cẩn thận giúp phòng ngừa bội nhiễm vi khuẩn và ngăn biến chứng loét giác mạc. Một số thuốc kháng virus thế hệ mới đã được phát triển để phục vụ kho dự trữ y tế khẩn cấp. Mọi hướng xử trí đối với các trường hợp phát ban bóng nước nghi ngờ đều phải tuân theo chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm.
Biện pháp phòng ngừa bằng vắc xin
Vắc xin đậu mùa sử dụng virus Vaccinia sống giảm độc lực đã chứng minh hiệu quả vượt trội trong việc dập tắt hoàn toàn dịch bệnh trên toàn cầu. Nhờ miễn dịch cộng đồng đạt mức tối ưu từ chương trình tiêm chủng lịch sử, Tổ chức Y tế Thế giới đã tuyên bố thanh toán bệnh đậu mùa. Do mầm bệnh không còn lưu hành tự nhiên, chương trình tiêm vắc xin đậu mùa đại trà cho cộng đồng đã dừng lại từ sau năm 1980. Hiện nay, vắc xin chỉ được lưu giữ trong các kho dự trữ y tế quốc gia để bảo vệ những nhân viên nghiên cứu phòng thí nghiệm có nguy cơ tiếp xúc trực tiếp hoặc phục vụ an ninh y tế công cộng.
Lưu ý an toàn
Các thông tin y khoa về bệnh đậu mùa mang ý nghĩa tham khảo và phổ biến kiến thức dịch tễ học, không thay thế cho chẩn đoán y khoa trực tiếp. Khi xuất hiện triệu chứng sốt kèm theo phát ban bóng nước bất thường, người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng thuốc hay tự điều trị tại nhà mà cần đến ngay bệnh viện có chuyên khoa truyền nhiễm hoặc da liễu để được khám, xét nghiệm phân biệt chính xác nguyên nhân và nhận phác đồ chăm sóc y tế an toàn.
Tóm tắt
Bệnh đậu mùa là minh chứng lịch sử cho sự thành công của y học dự phòng và vắc xin trong việc xóa sổ một dịch bệnh nguy hiểm. Hiện nay, người dân không cần lo lắng về nguy cơ mắc bệnh đậu mùa trong đời sống. Nắm rõ các biểu hiện điển hình của bệnh giúp phân biệt chính xác với các tình trạng nhiễm trùng da bóng nước khác để có hướng theo dõi và thăm khám y tế kịp thời.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Hiện nay bệnh đậu mùa còn tồn tại trong tự nhiên hay không?
Bệnh đậu mùa đã được Tổ chức Y tế Thế giới tuyên bố xóa sổ hoàn toàn trong tự nhiên từ năm 1980 nhờ chiến dịch tiêm chủng vắc xin toàn cầu. Hiện tại, virus chỉ còn được lưu trữ nghiêm ngặt trong một số phòng thí nghiệm an toàn sinh học cấp cao để nghiên cứu.
Bệnh đậu mùa khác bệnh thủy đậu ở những điểm cơ bản nào?
Đậu mùa có tổn thương mụn mủ sâu, lõm giữa, phát triển đồng thì và tập trung nhiều ở mặt cùng tứ chi. Trong khi đó, thủy đậu có mụn nước nông, mọc thành nhiều đợt rải rác và xuất hiện chủ yếu ở vùng thân mình, ngực và lưng.
Người sinh sau năm 1980 có cần tiêm vắc xin đậu mùa không?
Người sinh sau năm 1980 không cần tiêm vắc xin đậu mùa vì bệnh đã không còn lưu hành trong cộng đồng. Chương trình tiêm chủng thường quy bệnh đậu mùa đã ngừng trên toàn thế giới, ngoại trừ một số trường hợp nghiên cứu đặc thù trong phòng thí nghiệm.
Bệnh đậu mùa có để lại di chứng vĩnh viễn trên cơ thể không?
Khi mắc bệnh đậu mùa trước đây, các tổn thương mụn mủ sâu thường để lại sẹo rỗ vĩnh viễn trên da, đặc biệt ở vùng mặt. Ngoài ra, một số trường hợp gặp biến chứng viêm loét giác mạc nghiêm trọng có thể dẫn đến mù lòa suốt đời.
Bệnh đậu mùa khỉ có phải là bệnh đậu mùa tái phát không?
Đậu mùa khỉ không phải là bệnh đậu mùa tái phát. Đây là hai bệnh lý khác nhau do hai loại virus riêng biệt cùng thuộc chi Orthopoxvirus gây ra. Đậu mùa khỉ thường có triệu chứng nhẹ hơn, đặc trưng bởi sưng hạch bạch huyết và nguồn lây chính từ động vật.
