Bàn chân bẹt ở người lớn: Cách xử trí và biến chứng cần biết

Bàn chân bẹt ở người lớn là gì?

Bàn chân bẹt ở người lớn được chia thành hai dạng chính: dạng linh hoạt và dạng cứng. Dạng linh hoạt nghĩa là khi không chịu trọng lượng cơ thể, vòm bàn chân vẫn xuất hiện một phần, nhưng biến mất khi đứng. Đây là dạng phổ biến hơn và thường ít triệu chứng hơn. Dạng cứng là khi cấu trúc xương khớp cổ chân đã thay đổi cố định, vòm không hồi phục dù không chịu tải, và thường liên quan đến đau nhiều hơn.

Nguyên nhân gây bàn chân bẹt ở người lớn rất đa dạng, bao gồm sự lão hóa làm yếu gân và dây chằng nâng đỡ vòm, thừa cân hoặc béo phì tạo áp lực kéo dài lên bàn chân, chấn thương gân chày sau, và một số bệnh lý như viêm khớp dạng thấp hoặc đái tháo đường. Việc xác định nguyên nhân là bước quan trọng để bác sĩ đề xuất hướng can thiệp phù hợp với từng người.

Triệu chứng thường gặp khi bàn chân bẹt gây khó chịu

Không phải ai có bàn chân bẹt cũng có triệu chứng. Những người có biểu hiện thường mô tả cảm giác đau hoặc mỏi dọc mặt trong bàn chân và mắt cá trong, đặc biệt rõ rệt sau khi đứng lâu hoặc hoạt động nhiều. Đau gót chân cũng hay gặp và có thể liên quan đến tình trạng viêm cân gan chân đi kèm.

Một số người nhận thấy đau lan lên cẳng chân, đầu gối, hông hoặc thậm chí vùng thắt lưng. Điều này xảy ra vì khi vòm chân không đủ sức hấp thu lực khi bước, trọng lực truyền lên theo chuỗi vận động và tạo áp lực bất thường lên các khớp phía trên. Giày dép bị mòn lệch về phía trong cũng là dấu hiệu gián tiếp phản ánh kiểu đặt chân bất thường.

Biến chứng có thể xảy ra nếu không được xử trí

Bàn chân bẹt không triệu chứng thường không gây biến chứng nghiêm trọng. Tuy nhiên, khi tình trạng này đi kèm với lệch trục chi dưới và không được can thiệp, về lâu dài có thể góp phần làm tăng nguy cơ viêm xương khớp gối do phân phối lực không đều lên sụn khớp.

Viêm cân gan chân là biến chứng phổ biến nhất, biểu hiện bằng đau gót buổi sáng khi bước những bước đầu tiên sau khi thức dậy. Gân chày sau, cấu trúc quan trọng nâng đỡ vòm bàn chân, cũng có thể bị tổn thương dần theo thời gian nếu chịu tải không đúng cách. Đây là lý do tại sao một số người lớn tuổi phát triển bàn chân bẹt sau nhiều năm vận động bình thường.

Biến dạng ngón cái vẹo ngoài (hallux valgus) và sự hình thành chai cứng ở các vị trí tì đè bất thường cũng được ghi nhận ở một số người có bàn chân bẹt lâu năm.

Đế chỉnh hình và lựa chọn giày phù hợp

Với phần lớn người lớn có bàn chân bẹt có triệu chứng, đế chỉnh hình là can thiệp bảo tồn được sử dụng rộng rãi. Đế chỉnh hình hoạt động bằng cách nâng đỡ vòm, phân phối đều áp lực và điều chỉnh trục chân về vị trí trung lập hơn trong quá trình bước đi.

Có hai loại chính: đế chỉnh hình đúc theo khuôn chân cá nhân (do kỹ thuật viên chỉnh hình hoặc bác sĩ chỉ định) và đế bán sẵn có thể mua tại hiệu thuốc. Loại nào phù hợp phụ thuộc vào mức độ biến dạng và nhu cầu hoạt động của từng người; bác sĩ hoặc kỹ thuật viên chỉnh hình là người có thể tư vấn chính xác nhất.

Bên cạnh đế chỉnh hình, việc chọn giày có phần đế cứng, hỗ trợ tốt vùng gót và mũi giày đủ rộng cũng giúp giảm tải cho bàn chân đáng kể. Nên hạn chế đi chân trần trên sàn cứng trong thời gian dài.

Bài tập vật lý trị liệu hỗ trợ bàn chân bẹt

Vật lý trị liệu và tập luyện có mục tiêu là một phần quan trọng trong xử trí bàn chân bẹt ở người lớn. Các bài tập thường nhắm vào việc tăng cường sức mạnh của các cơ nhỏ bàn chân, gân chày sau, và cơ bắp chân để hỗ trợ vòm từ bên trong.

Một số bài tập phổ biến bao gồm: nhón gót (heel raises) để tăng sức mạnh cơ bắp chân và gân Achilles; bài tập co ngón chân nhặt vật nhỏ giúp kích hoạt cơ nội tại bàn chân; kéo giãn cơ bắp chân và cân gan chân để giảm độ căng. Ngoài ra, tập đứng trên một chân giúp cải thiện sự ổn định và kiểm soát cơ học bàn chân.

Chương trình tập cụ thể nên được xây dựng bởi chuyên viên vật lý trị liệu, đặc biệt khi đã có đau hoặc biến chứng đi kèm, để đảm bảo các bài tập phù hợp với mức độ và không làm nặng thêm tình trạng.

Can thiệp phẫu thuật: khi nào được xem xét

Phẫu thuật không phải lựa chọn đầu tay cho bàn chân bẹt ở người lớn. Các bác sĩ chuyên khoa chỉnh hình thường chỉ cân nhắc phẫu thuật sau khi các biện pháp bảo tồn đã được thực hiện đủ thời gian mà không mang lại cải thiện đáng kể, hoặc khi có biến dạng cấu trúc nặng gây đau dai dẳng và ảnh hưởng rõ rệt đến chất lượng cuộc sống.

Các kỹ thuật phẫu thuật có thể bao gồm chuyển gân, tái tạo gân chày sau, hoặc phẫu thuật tái cơ cấu xương cổ chân tùy theo nguyên nhân và mức độ tổn thương. Quyết định phẫu thuật và lựa chọn kỹ thuật cần được thảo luận kỹ giữa người bệnh và bác sĩ chuyên khoa chỉnh hình, có tính đến tuổi tác, tình trạng sức khỏe tổng thể và kỳ vọng sau mổ.

Lưu ý an toàn

Bàn chân bẹt ở người lớn không phải lúc nào cũng cần can thiệp nếu không gây triệu chứng. Không tự mua đế chỉnh hình mà không có tư vấn chuyên môn, vì đế không phù hợp có thể làm đau thêm. Nếu xuất hiện đau dữ dội đột ngột, sưng mắt cá hoặc không thể đứng bình thường sau chấn thương, cần đến cơ sở y tế sớm để loại trừ tổn thương gân hoặc xương. Người có bệnh đái tháo đường cần chú ý đặc biệt đến sức khỏe bàn chân và nên thăm khám định kỳ với bác sĩ.

Tóm tắt

Bàn chân bẹt ở người lớn có thể xử trí hiệu quả bằng các biện pháp bảo tồn như đế chỉnh hình, lựa chọn giày phù hợp và tập vật lý trị liệu trong phần lớn trường hợp. Thăm khám sớm với bác sĩ chỉnh hình hoặc chuyên viên vật lý trị liệu giúp xác định đúng nguyên nhân và xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp với từng người.