Ảo giác và các dạng ảo giác thường gặp trong đời sống

Các loại ảo giác là gì?

Về mặt bản chất y khoa, ảo giác là tri giác về một đối tượng không có thực trong môi trường xung quanh nhưng người trải nghiệm lại tiếp nhận như một kích thích cảm giác thật sự. Quá trình này diễn ra hoàn toàn ngoài ý muốn và người gặp ảo giác không thể tự chủ kiểm soát được tần suất hay thời điểm xuất hiện của các hình ảnh hay âm thanh này.

Não bộ của con người liên tục tiếp nhận thông tin từ các cơ quan thụ cảm, sau đó phân tích và tái hiện thế giới khách quan. Khi các mạch dẫn truyền thần kinh hoặc các vùng não chuyên biệt phụ trách thị giác, thính giác hay cảm giác bị gián đoạn hoạt động, não có thể tự tạo ra các tín hiệu giả mạo. Tùy thuộc vào giác quan bị ảnh hưởng, ảo giác được chia thành nhiều dạng khác nhau, phản ánh những nguyên nhân bệnh sinh đa dạng từ hệ thần kinh trung ương đến các rối loạn tâm thần học.

Ảo giác thính giác và đặc điểm nhận biết

Ảo giác thính giác, hay còn gọi là ảo thanh, là dạng ảo giác phổ biến nhất trong lâm sàng y khoa. Người mắc thường nghe thấy những âm thanh không có thật từ bên ngoài hoặc ngay trong đầu mình. Những âm thanh này có thể rất đa dạng, từ tiếng ù tai, tiếng bước chân, tiếng nhạc, cho đến lời nói của một hoặc nhiều người đang trò chuyện, bình phẩm hay thậm chí ra lệnh cho người bệnh.

Dạng ảo giác này thường liên quan mật thiết đến các bệnh lý thuộc chuyên khoa sức khỏe tâm thần, điển hình là bệnh tâm thần phân liệt, rối loạn cảm xúc lưỡng cực hoặc giai đoạn trầm cảm nặng có loạn thần. Ngoài ra, ảo thanh cũng có thể gặp ở những người bị tổn thương thính giác kéo dài, co giật thùy thái dương hoặc do tác dụng phụ của một số chất tác động tâm thần. Khi xuất hiện ảo thanh mang tính đe dọa hoặc sai khiến hành vi, người bệnh cần được hỗ trợ y tế ngay lập tức để đảm bảo an toàn cho bản thân và người xung quanh.

Ảo giác thị giác và bối cảnh xuất hiện

Ảo giác thị giác, hay ảo thị, xảy ra khi một người nhìn thấy những hình ảnh, con người, động vật, tia sáng hoặc đồ vật mà người khác không nhìn thấy. Hình ảnh này có thể tĩnh hoặc chuyển động, có kích thước bình thường hoặc bị biến dạng méo mó, và đôi khi mang tính chất kinh dị khiến người bệnh vô cùng sợ hãi.

Không giống như ảo thanh vốn nghiêng nhiều về bệnh tâm thần, ảo giác thị giác thường có nguồn gốc từ các tổn thương thực thể ở hệ thần kinh hoặc rối loạn chuyển hóa toàn thân. Hiện tượng này hay gặp ở bệnh nhân mắc hội chứng mê sảng, sa sút trí tuệ thể Lewy, bệnh Parkinson, hội chứng Charles Bonnet ở người suy giảm thị lực nặng, động kinh thùy chẩm hoặc do ngộ độc rượu và hội chứng cai rượu. Khi bệnh nhân cao tuổi đột ngột xuất hiện ảo thị kèm lú lẫn, gia đình cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế để kiểm tra chức năng não bộ và loại trừ các bệnh lý cấp tính nguy hiểm.

Ảo giác khứu giác vị giác và xúc giác

Bên cạnh thính giác và thị giác, ảo giác còn có thể xảy ra ở các giác quan khác nhưng với tỷ lệ ít gặp hơn. Ảo giác khứu giác khiến người bệnh ngửi thấy những mùi lạ, thường là mùi khó chịu như mùi cao su cháy, mùi khét, mùi mục rữa hoặc hóa chất dù môi trường xung quanh hoàn toàn không có. Đi kèm với đó, ảo giác vị giác mang lại cảm giác có vị lạ, đắng chát hoặc vị kim loại dai dẳng trong miệng dù không ăn uống bất kỳ chất gì. Cả hai dạng này thường là biểu hiện của các cơn động kinh cục bộ ở thùy thái dương hoặc tổn thương cấu trúc vùng khứu giác não bộ.

Trong khi đó, ảo giác xúc giác liên quan đến cảm giác sai lệch trên da hoặc dưới da, điển hình là cảm giác như có côn trùng bò, kim châm hoặc có người chạm vào cơ thể. Dạng ảo giác này hay gặp trong hội chứng cai rượu, nhiễm độc chất kích thích hoặc một số bệnh lý thần kinh ngoại biên. Việc nhận diện chính xác từng loại ảo giác giúp bác sĩ định hướng nguyên nhân nguyên phát chuẩn xác hơn.

Các nhóm nguyên nhân chính dẫn đến ảo giác

Ảo giác không phải là một bệnh lý độc lập mà là một triệu chứng phản ánh sự rối loạn chức năng của não bộ bắt nguồn từ nhiều nhóm nguyên nhân khác nhau. Nhóm nguyên nhân đầu tiên xuất phát từ các rối loạn tâm thần mạn tính như tâm thần phân liệt, rối loạn phân liệt cảm xúc, rối loạn stress sau sang chấn hoặc trầm cảm nặng.

Nhóm thứ hai là các bệnh lý thần kinh và tổn thương thực thể ở não bao gồm đột quỵ não, khối u não, chấn thương sọ não, sa sút trí tuệ, bệnh Parkinson, nhiễm trùng thần kinh như viêm não hay viêm màng não. Nhóm thứ ba bắt nguồn từ các rối loạn chuyển hóa toàn thân và nội khoa như suy gan, suy thận, sốt cao co giật hoặc mất cân bằng điện giải nghiêm trọng gây mê sảng cấp tính. Cuối cùng, việc lạm dụng chất gây nghiện, ngộ độc thuốc, thiếu ngủ trầm trọng nhiều ngày hoặc căng thẳng tâm lý quá mức cũng có thể kích hoạt các cơn ảo giác ngắn hạn.

Hướng tiếp cận y khoa và xử trí khi gặp ảo giác

Khi bản thân hoặc người thân xuất hiện hiện tượng ảo giác, bước quan trọng hàng đầu là giữ bình tĩnh và tìm kiếm sự hỗ trợ từ nhân viên y tế chuyên khoa thần kinh hoặc sức khỏe tâm thần. Bác sĩ sẽ tiến hành khám lâm sàng toàn diện, đánh giá tiền sử dùng thuốc, xét nghiệm máu, chụp cộng hưởng từ hoặc cắt lớp vi tính sọ não, đo điện não đồ nhằm xác định chính xác nguyên nhân gốc rễ dẫn đến tình trạng này.

Người chăm sóc không nên tranh cãi gay gắt hay phủ nhận thô bạo những gì người bệnh đang trải nghiệm, bởi điều đó có thể làm gia tăng sự hoang mang, sợ hãi hoặc kích động ở họ. Thay vào đó, hãy lắng nghe với thái độ bình tĩnh, tạo không gian an toàn, giảm bớt tiếng ồn và ánh sáng gây kích thích, đồng thời đồng hành cùng người bệnh đến bệnh viện. Việc phát hiện sớm và can thiệp đúng nguyên nhân sẽ giúp kiểm soát triệu chứng hiệu quả và hạn chế nguy cơ tổn thương tiến triển.

Lưu ý an toàn

Ảo giác là một triệu chứng y khoa phức tạp, tuyệt đối không được tự ý mua thuốc an thần, thuốc chống loạn thần hoặc áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng để tự chữa trị tại nhà. Việc trì hoãn thăm khám có thể làm trầm trọng thêm các tổn thương não bộ tiềm ẩn hoặc gây nguy hiểm cho người bệnh nếu xuất hiện ảo thanh sai khiến hành vi tiêu cực. Mọi thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức chung, không thay thế cho việc chẩn đoán và chỉ định điều trị trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.

Tóm tắt

Ảo giác là dấu hiệu cảnh báo rõ ràng rằng não bộ đang gặp trục trặc chức năng hoặc chịu tác động từ các bệnh lý thần kinh, tâm thần và chuyển hóa. Việc nhận biết sớm các loại ảo giác thường gặp giúp người bệnh và gia đình chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ y tế kịp thời. Hãy luôn trao đổi trực tiếp với bác sĩ để được thăm khám cẩn thận và có hướng can thiệp phù hợp cho từng trường hợp cụ thể.