Bong gân bàn chân: 4 biểu hiện thường gặp và cách xử trí

Bong gân bàn chân là gì?

Bong gân bàn chân là tình trạng tổn thương các dây chằng nâng đỡ vòm bàn chân và các khớp giữa các xương bàn chân, xương gót chân. Dây chằng vốn là các cấu trúc mô sợi dẻo dai nhưng có giới hạn đàn hồi nhất định. Khi bàn chân bị vặn xoắn đột ngột, lật vào trong hoặc lật ra ngoài vượt quá biên độ giải phẫu bình thường, các sợi collagen tạo nên dây chằng sẽ bị căng giãn, đứt một phần hoặc rách hoàn toàn.

Y khoa thường phân loại bong gân thành ba mức độ chính: độ một là tổn thương vi thể với các sợi dây chằng chỉ bị căng giãn nhẹ; độ hai là rách một phần dây chằng kèm theo mất vững khớp nhẹ; độ ba là rách đứt hoàn toàn dây chằng khiến khớp bàn chân mất ổn định nghiêm trọng. Việc nhận biết đúng tính chất thương tổn ngay từ giai đoạn đầu đóng vai trò then chốt giúp định hướng chăm sóc phục hồi thích hợp, ngăn ngừa biến chứng teo cơ, cứng khớp hoặc suy yếu dây chằng vĩnh viễn.

Cơn đau nhức khởi phát tức thì và tăng mạnh khi cử động

Ngay thời điểm bàn chân bị xoắn vặn hoặc tiếp đất sai tư thế, người bệnh thường cảm nhận một cơn đau nhói đột ngột tại vùng dây chằng bị kéo căng. Cảm giác đau có thể khu trú ở mu bàn chân, quanh mắt cá hoặc lan dọc vòm chân tùy thuộc vào vị trí dây chằng chịu lực tác động. Khi người bệnh cố gắng cử động các ngón chân, xoay cổ chân hoặc dồn trọng lượng cơ thể để đứng lên, cơn đau sẽ gia tăng dữ dội. Trong các trường hợp tổn thương nặng có rách dây chằng, cảm giác đau buốt có thể xuất hiện liên tục ngay cả khi bàn chân được đặt ở trạng thái nghỉ ngơi. Điểm bám của dây chằng khi ấn nhẹ vào sẽ có cảm ứng đau chói rõ rệt, giúp phân biệt vùng tổn thương cơ học với cảm giác mỏi cơ thông thường.

Tình trạng sưng phù và căng tức mu bàn chân

Hiện tượng sưng phù thường xuất hiện rất nhanh, chỉ sau vài phút đến vài giờ kể từ thời điểm chấn thương. Phản ứng viêm tại chỗ khiến các mao mạch giãn nở và thoát dịch vào khoảng kẽ quanh khớp, làm mô mềm vùng bàn chân phồng to, căng bóng và mất đi các rãnh giải phẫu tự nhiên. Vùng sưng có thể khu trú ở mu bàn chân hoặc lan tỏa khắp mu chân, mắt cá và các ngón chân. Khi sờ tay vào vùng tổn thương, người bệnh sẽ cảm nhận rõ rệt bề mặt da căng trơn và ấm hơn so với các vùng da lân cận. Tình trạng sưng nề nếu không được xử lý nâng cao chi và chườm lạnh kịp thời có thể chèn ép các cấu trúc lân cận, làm tăng cảm giác căng tức khó chịu cho người bệnh.

Vết bầm tím và đổi màu da dưới vị trí chấn thương

Bầm tím là biểu hiện đặc trưng khi các mạch máu nhỏ nuôi dưỡng dây chằng và mô mềm xung quanh bị rách vỡ do lực tác động. Máu rò rỉ vào khoang gian bào tạo nên những mảng đổi màu dưới da, ban đầu thường có màu đỏ bầm hoặc tím sẫm, sau vài ngày sẽ chuyển dần sang màu xanh đen rồi vàng nhạt trước khi tan hoàn toàn. Tùy thuộc vào mức độ rách của dây chằng, vết bầm có thể chỉ là một vệt nhỏ tại điểm chấn thương hoặc lan rộng khắp mu bàn chân, xuống lòng bàn chân hay mép ngoài ngón chân do tác động của trọng lực. Mức độ lan rộng của mảng bầm tím phản ánh lượng máu tụ dưới da và là cơ sở giúp nhân viên y tế đánh giá sơ bộ độ nặng của tổn thương mô mềm.

Khả năng chịu lực suy giảm và hạn chế tầm vận động

Khi dây chằng bị giãn hoặc rách, tính vững chắc của khung xương khớp bàn chân bị suy giảm rõ rệt, khiến bàn chân mất đi khả năng chịu tải trọng tự nhiên. Người bệnh thường có xu hướng đi khập khiễng, không thể đặt hoàn toàn gót chân hoặc mũi chân xuống sàn nhà do cảm giác đau nhói và khớp lỏng lẻo. Ở mức độ nặng hơn, người bệnh hoàn toàn không thể đứng vững trên một chân bị thương hoặc không thể bước đi dù chỉ vài bước. Ngoài ra, tầm vận động của bàn chân cũng bị hạn chế đáng kể, người bệnh khó lòng gập mu chân, duỗi lòng chân hay xoay bàn chân vào trong và ra ngoài như trạng thái bình thường.

Biện pháp sơ cứu ban đầu theo nguyên tắc RICE

Khi phát hiện các dấu hiệu bong gân, việc áp dụng phác đồ sơ cứu RICE trong bốn mươi tám giờ đầu giữ vai trò quyết định giúp kiểm soát phản ứng viêm và giảm tổn thương thứ phát. Người bệnh cần nghỉ ngơi, ngừng mọi hoạt động thể lực và hạn chế tì đè lên chân bị thương. Chườm lạnh bằng túi đá bọc qua khăn vải từ mười lăm đến hai mươi phút mỗi lần, thực hiện nhiều lần trong ngày để làm co mạch máu, giảm sưng và xoa dịu cơn đau buốt. Băng ép nhẹ nhàng bằng băng thun co giãn quanh bàn chân giúp cố định khớp và giảm ứ dịch, chú ý không quấn quá chặt để tránh cản trở lưu thông máu. Đồng thời, kê cao bàn chân cao hơn mức tim khi nằm nghỉ nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho máu tĩnh mạch trở về, hạn chế phù nề mô mềm hiệu quả.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết nhằm mục đích giáo dục sức khỏe cộng đồng và không thay thế cho chẩn đoán y khoa chuyên sâu. Người bệnh tuyệt đối không tự ý nắn bóp khớp, không đắp các loại lá thuốc không rõ nguồn gốc và không xoa bóp dầu nóng lên vùng tổn thương. Cần đến ngay bệnh viện có chuyên khoa chấn thương chỉnh hình nếu chân sưng to nhanh chóng, đau buốt dữ dội, mất hoàn toàn cảm giác đầu ngón chân hoặc nghi ngờ gãy xương kèm theo.

Tóm tắt

Bong gân bàn chân là chấn thương thường gặp nhưng cần được chăm sóc đúng cách ngay từ đầu để tránh biến chứng lỏng khớp hoặc đau mạn tính. Việc nắm rõ các dấu hiệu đặc trưng giúp người bệnh nhận biết mức độ tổn thương, chủ động sơ cứu theo phương pháp RICE và kịp thời đến cơ sở y tế để được thăm khám chuẩn xác.